Conferentie ‘The Return of Political Theology’ met Oliver O'Donovan

Politiek is spelen met vuur. Met het vuur van de macht. Vuur heeft een vernietigende kracht, maar is ook een bron van energie, warmte en licht. Het zet in beweging, geeft richting en is aanstekelijk. In deze parallelsessie gaan we in gesprek over de bezieling van christelijke politiek, de verleiding van de macht en de roeping vrede te zoeken en recht te doen. 

Trineke Palm is politicoloog en sinds 2022 directeur van het Wetenschappelijk Instituut van de ChristenUnie. Ze woont in Utrecht en is lid van de Jacobikerk.  

De Raad van Kerken wendt zich af en toe tot kerken, overheid en samenleving, zoals met de handreiking ‘De weg van discipelschap – de omgang van de kerken met radicaal-rechts gedachtegoed’ van april 2026. 

In deze workshop oefenen we met kerkelijk spreken. Naar aanleiding van een concrete casus gaan de deelnemers in een aantal zinnen de lijnen van een kerkelijk spreken (of zwijgen) schetsen. In de reflectie komt aan de orde: wie is je publiek, gebruik je specifiek kerkelijke taal of juist niet etc. 

Ds. Coen Wessel is algemeen secretaris van de Raad van Kerken in Nederland. Hij was predikant bij de Protestante gemeentes Heerenveen en Hoofddorp en redactielid van ‘In de Waagschaal’. 

Volgens Oliver O’Donovan is de kerk niet allereerst een organisatie, beweging of instituut, maar een gemeenschap die door de Geest deelneemt aan het hele Christus-gebeuren. De vorm van het kerkelijk leven wordt daarom bepaald door vier momenten uit de geschiedenis van Jezus Christus: Advent, Passion, Restoration en Exaltation. De kerk is een gemeenschap die verzamelt, lijdt, zich verheugt en spreekt. 

In deze interactieve workshop verkennen we samen deze vier momenten van recapitulatie. Wat betekenen zij precies binnen O’Donovans ecclesiologie? Hoe kunnen zij ons helpen om opnieuw na te denken over de roeping van de kerk in een seculiere samenleving? En hoe krijgen zij concreet gestalte in gemeentelijk leven, publieke verantwoordelijkheid, leiderschap, missionaire presentie en christelijke beroepspraktijk? 

De workshop combineert een korte introductie op O’Donovans denken met gezamenlijke reflectie en gesprek. Deelnemers worden uitgenodigd om de vier momenten niet alleen theologisch te doordenken, maar ook te onderzoeken hoe zij zichtbaar kunnen worden in het leven van kerk en samenleving vandaag. 

Dr. Rein den Hertog is predikant in de CGK Amstelgemeente. Hij promoveerde in 2023 op een onderzoek naar gereformeerde ambtsleer in missionair perspectief.  

Wat betekent het om relaties te begrijpen in het licht van Gods bedoeling met de mens en de toekomst van zijn Koninkrijk? 

O’Donovan ziet ethiek als een reflectie op menselijke verantwoordelijkheid en levensdoelen, waarbij relaties als huwelijk, gezin en vooral vriendschap betekenis krijgen binnen Gods scheppingsorde en het komende Koninkrijk. De sessie begint met een introductie op O’Donovans denken over deze thema’s. Vervolgens lezen en bespreken de deelnemers gezamenlijk enkele kernteksten, met name uit Entering into Rest: Ethics as Theology, waarin O’Donovan nadenkt over de betekenis van vriendschap en huwelijk vanuit een eschatologisch perspectief. Door middel van close reading en gezamenlijke reflectie onderzoeken we hoe zijn inzichten kunnen bijdragen aan hedendaagse vragen rond relaties, gemeenschap en christelijke levensvorming. 

Deze sessie is geschikt voor iedereen die geïnteresseerd is in de raakvlakken van theologie, ethiek en het dagelijkse leven, en biedt ruimte voor verdieping, gesprek en gezamenlijke interpretatie van O’Donovans teksten. 

Esther Bosker MA studeerde in 2020 af aan de Theologische Universiteit Apeldoorn met een scriptie over  Hauerwas’ visie op huwelijk, gezin en seksualiteit. Momenteel werkt ze aan een promotie-onderzoek naar Stanley Hauerwas’, Oliver O’Donovan’s and Joachim Negel’s reflections on friendship in contrast to familial bonds and marriage. 

De Amerikaanse theoloog Stanley Hauerwas verschilt fundamenteel van mening met Oliver O’Donovan waar het gaat om de waardering van het Christendom. Hauerwas’ bepleit een veel kritischere houding ten opzichte van de staat en zet de kerk neer als een contrastgemeenschap. In deze parallelsessie zullen we zijn kritiek analyseren aan de hand van een concrete casus: de doodstraf. Naast een inleiding op Hauerwas lezen we met elkaar een artikel waarin Hauerwas op dit punt het debat met O’Donovan zoekt. We reflecteren hierop binnen de Nederlandse context waarin, onder het huidige politieke klimaat, om steeds strengere straffen wordt gevraagd. 

Dr. Dick Wolters is als missionair predikant verbonden aan de Noorderkerk in Amsterdam en werkzaam bij IZB Toerusting. In 2024 promoveerde hij op een studie, getiteld ‘De kerk als contrastgemeenschap’, naar kerk-zijn in een seculiere context, waarbij hij zich liet inspireren door Stanley Hauerwas.

Volgens O’Donovan staat in de traditie van de ‘rechtvaardige oorlog’ het politiek oordelen door een rechtmatige overheid centraal. Het gaat erom recht te doen (doing justice) in de situatie van conflict. Zijn visie gaat terug op Augustinus en Thomas van Aquino die de rechtvaardige oorlog verbonden met de christelijke naastenliefde. Ook rehabiliteert hij de traditionele opvatting van de ‘rechtvaardige reden’ om oorlog te voeren: niet enkel (zelf)verdediging, maar ook bestraffing van onrechtplegers en herstel van eerder aangedaan onrecht. Dit roept de vraag op of zijn visie op rechtvaardige oorlog niet te permissief is. Hebben we gezien de verschrikking van oorlog niet een meer restrictieve visie op rechtvaardige oorlog nodig? Na een inleiding op deze thematiek gaan we met elkaar in gesprek over deze actuele vraag. 

Prof.dr. Pieter Vos werkt aan de Protestantse Theologische Universiteit als hoogleraar ethiek en geestelijke verzorging bij de krijgsmacht  

Hoe kan de Bijbel ons helpen om politieke ontwikkelingen van deze tijd theologisch te duiden? In een wereld waarin democratische instituties onder druk staan, autoritaire leiders aan invloed winnen en technologische macht zich steeds verder concentreert, rijst de vraag hoe we ons tot deze ontwikkelingen kunnen verhouden. Publiekstheoloog Ad van Nieuwpoort zoekt het antwoord in het Bijbelboek Daniël. In zijn recente boek Buig niet. Bijbels tegengif voor nu leest hij dit klassieke verhaal als een oefenschool in geloof, vrijheid en weerbaarheid te midden van politieke machtsaanspraken. In gesprek met denkers als Timothy Snyder, Václav Havel en Byung-Chul Han laat hij zien hoe oude Bijbelverhalen verrassend actueel blijken voor tijden waarin wij leven. In deze sessie neemt Van Nieuwpoort ons mee in zijn herlezing van Daniël en laat hij zien hoe de zeggingskracht van Bijbelverhalen raakt aan de vragen van vandaag.  

Naast predikant is Ad van Nieuwpoort ook oprichter en voorzitter van De Nieuwe Bijbelschool, voorzitter van de Stichting Leerstoel Bijbelse Theologie in de traditie van de ‘Amsterdamse school’ en redacteur van het tijdschrift Tegengif, voor bezield verband. Van 2017 – 2024 was hij lid van de Raad van Toezicht van de Protestantse Theologische Universiteit. De rode draad in zijn diverse publicaties is dat hij steeds weer laat zien hoe de verhalen van de Bijbel ons in deze tijd nog veel nieuws te vertellen en de lezers en hoorders uitnodigt voor een eerlijke ontmoeting met deze teksten die blijvend verandert en inspireert. 

^{Foto: Bob Bronshoff}

In deze workshop verkennen we prefiguratieve politiek: benaderingen van maatschappelijke verandering waarbij groepen het beoogde toekomstideaal al in het heden proberen te belichamen in hun sociale organisatie en praktijken. Hoewel dit fenomeen vaak wordt onderzocht bij anarchistische, marxistische of klimaatactivistische bewegingen, is er ook binnen christelijke tradities een rijke geschiedenis van gemeenschappen die idealen van het Koninkrijk van God concreet vormgeven in gemeenschapsleven en maatschappelijke betrokkenheid. 

De workshop onderzoekt of en hoe prefiguratieve politiek een vruchtbare aanvulling kan zijn op bestaande christelijke benaderingen van politieke filosofie en theologie in de 21e eeuw. Daarbij staan de spanningen tussen benaderingen centraal, zoals de verhouding tot het bestaande politieke systeem (hoe antirevolutionair moeten christenen zijn?) en de onderscheiden rollen van kerk en staat (hoe politiek is een kerk?). Aan de hand van teksten uit verschillende tradities gaan we in gesprek om deze spanningen te verhelderen en de inhoudelijke dialoog te zoeken. 

Dr. Suzan Sierksma-Agteres is universitair docent Nieuwe Testament aan de Protestantse Theologische Universiteit te Utrecht. Haar onderzoek richt zich op het kruisvlak van christelijk denken en filosofie, zowel in historische als in hedendaagse vormen. Recent verschenen van haar hand: Paul and the Philosophers' Faith: Discourses of Pistis in the Graeco-Roman World en, samen met Maarten Verkerk en Gerrit Glas, De filosofie van Herman Dooyeweerd, 1894-1977: Hoopvol, actueel en praktisch

Gerrit de Kruijf (1952–2013), hoogleraar christelijke ethiek, hield zich intensief bezig met de politieke dimensie van het ethisch denken. In zijn werk liet hij zich onder meer inspireren door de politieke theologie van Oliver O’Donovan, al stond hij daar zeker niet kritiekloos tegenover. Met name de ‘vroege’ De Kruijf neemt op belangrijke punten afstand van O’Donovans benadering. Zijn Barthiaanse achtergrond speelt daarin een duidelijke rol: het idee van een kenbare scheppingsorde wijst hij af – zelfs wanneer die orde gedacht wordt vanuit de opstanding. 

Of ligt het uiteindelijk toch genuanceerder? In deze parallelsessie verkennen we De Kruijfs positie aan de hand van een hand-out die hij opstelde voor een college Politiek. Deze tekst vormt het uitgangspunt voor een inhoudelijke vergelijking, waarin zowel overeenkomsten als verschillen met O’Donovans visie scherp in beeld komen. De sessie biedt zo een verdiepend gesprek over politieke theologie, ethiek en de betekenis van theologische uitgangspunten voor het denken over politiek. 

Dr. René de Reuver was van 2016 tot 2025 scriba van de Protestantse Kerk in Nederland en werkt nu als geassocieerd onderzoeker bij de PThU aan een onderzoek naar de de theologische visie van prof. Gerrit de Kruijf op prediking, ethiek en democratie en de zeggingskracht daarvan voor een theologisch en cultureel brede kerk als de Protestantse Kerk in Nederland in een plurale samenleving? 

‘Het Westen’ en ‘de Westerse beschaving’ zijn begrippen die veel voorkomen in rechts-populistische retoriek. Het Westen wordt hier typisch gepresenteerd als iets dat in verval is – losgeraakt van z’n christelijke basis, bedreigd door niet-Westerse religieuze invloeden – en dat als zodanig hersteld en verdedigd dient te worden. In deze parellelsessie zal deze populaire visie kritisch bevraagd worden aan de hand van Oliver O’Donovans begrip Christendom: een periode van opmerkelijke invloed van christelijke zending op de Europese cultuur en politiek, met een lange nasleep in het Westerse politieke denken; maar tegelijkertijd een historisch fenomeen, niet te verwarren met het komende Koninkrijk van God. 

Guido de Graaff woont in Londen waar hij werkt als theologisch adviseur voor de bisschoppen van de Church of England. Daarvoor heeft hij meerdere jaren dogmatiek en ethiek gedoceerd bij St Augustine’s College of Theology. 

n deze parallelsessie bespreken we de preek 'No End to the Word'  die O'Donovan in 2006 in Oxford hield. We duiken samen kort in de exegese van Handelingen 28:31 - het laatste vers van dit bijbelboek - en kijken naar de homiletische beweging die O'Donovan maakt. Hoe komen kernbegrippen uit zijn politieke theologie terug in deze preek en in welk licht komen ze te staan? Hopelijk werkt deze preek als een inspirerende spiegel voor je eigen preekpraktijk. 

Dr. Wilbert Dekker is predikant van de Westerkerk in Kampen (PKN) en supervisor. Hij promoveerde in 2024 aan de Rijksuniversiteit Groningen op een onderzoek naar de politieke context van de rechtszaken in Handelingen. 

• Theologen en werkers in de kerk 
• Theologisch geïnteresseerde professionals in politiek en maatschappelijk veld die zoeken naar stevige bezinning op geloof en publieke verantwoordelijkheid 
• Studenten theologie  

• Je wordt academisch én geestelijk toegerust om je weg te vinden in een veranderende wereldorde. 
• Je verdiept je in de bronnen van de politieke theologie en leert deze verbinden met de praktijk van prediking, pastoraat en geestelijk leiderschap. 
• Je krijgt zicht op de rol van de kerk in een post‑christelijke en pluriforme samenleving. 
• Je wordt onderdeel van een groeiende gemeenschap van theologen die samen zoeken naar wijsheid, moed en theologische helderheid. 

De conferentie is Engelstalig voor de onderdelen waar O’Donovan bij betrokken is. Parallelsessies kunnen ook in het Nederlands.  

€ 400,- voor de hele conferentie. 
Inclusief: Maaltijden en koffie
Exclusief: overnachting. Een eventuele overnachting is op eigen gelegenheid.

Studenten betalen € 90,- mits zij beschikbaar zijn voor ten minste 1 blok in het programma voor het bieden van ondersteuning.

Deelnemers aan de leeskring ontvangen korting en betalen 250,- voor de hele conferentie.

Wie nog PE-budget heeft, kan de kosten daarop declareren via het declaratieformulier van de Protestantse Kerk: declaratieformulier

Theologische Universiteit Apeldoorn
Wilhelminapark 4, 
7316 BT Apeldoorn.