Onderzoeksplaats sociale inclusie en levensbeschouwing

Ellen van Heek- van den Noort rondde in januari 2025 haar studie Theologie (master Identiteit, Ethiek en Samenleving) aan de Theologische Universiteit Utrecht af met een hoog gewaarde masterscriptie over aandacht voor zingeving in de professionele ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking. Ze deed het onderzoek onder persoonlijk begeleiders in de context van haar werk binnen de zorginstelling Aveleijn. Begeleiders waren prof. Roel Kuiper en prof. André Mulder. Titel: Een verloren dimensie? Existentiële zingeving in normatief perspectief. Een empirisch onderzoek vanuit de normatieve praktijktheorie naar aandacht voor existentiële zingevingsvragen in de praktijk van agogische begeleiding van mensen met een lichte tot matige verstandige beperking.

Martijn Stam en Mike van der Weert rondden in oktober 2024 hun onderzoek af naar communicatie in de geloofsgemeenschap met mensen met een verstandelijke beperking. Ook uit dit onderzoek komt weer naar voren hoe belangrijk het werkelijk serieus nemen van de ervaringen en gedachten van ervaringsdeskundigen is. Het verlangen om als normaal te worden behandeld is heel sterk. Ook kwam naar voren dat zelf invloed hebben op hoe de gemeenschap rekening houdt met de beperkingen wezenlijk is voor het gevoel van erkenning. 

Lars Kramer rondde zijn bachelor aan de VU/PTHU af met een onderzoek naar identificatiefiguren in de Bijbel voor mensen met autisme. Hij schrijft hierover:  “In mei 2023 heb ik mijn bachelor Theologie aan de PThU / VU afgerond. De vraag voor mijn verkennend literatuuronderzoek was welk model voor het omgaan met beperkingen (medisch, sociaal of cultureel) de meeste mogelijkheden biedt als we lezen over de Bijbelse personages Simson, Legioen en Nikodemus. Welk model zorgt ervoor dat die verhalen een bron van herkenning en inclusie worden voor mensen met autisme? Als voorbeeld neem ik Nikodemus. Hij wordt door sommigen beschreven als iemand met mogelijk autistische kenmerken. Vanuit het sociale model kun je zeggen dat Nikodemus bijvoorbeeld symbolische/metaforische taal niet begrijpt, een rustig moment zoekt als hij Jezus wil spreken (in de nacht) en sociaal onhandig gedrag laat zien. Nikodemus wordt dus niet op basis van medische kenmerken beschreven, maar op basis van gedrag in de sociale omgeving. Ik hoop dat er in de komende jaren meer literatuur verschijnt rondom Bijbelse personages die een voorbeeldfiguur zijn voor mensen met autisme. Het onderzoek toont aan dat de eerste stappen daartoe in de afgelopen jaren zijn gezet.” Bekijk het essayistische werkstuk van Lars. Hij hoopt in zijn masterstudie verder te gaan in de Kenniswerkplaats met zijn masterthesis.

Ook Hein van de Kamp heeft afscheid genomen van de Kenniswerkplaats. Hij voltooide zijn BA Theologie aan VIAA en schrijft
“De betrokkenheid van geloofsgemeenschappen op mensen met een verstandelijke beperking neemt geleidelijk aan af. Er worden minder gemeenschappelijke vieringen georganiseerd; het wordt lastiger vrijwilligers te vinden voor het onderhouden van contacten (formeel en individueel), onder meer door vergrijzing van vrijwilligers en toenemende zorgbehoefte van cliënten (verminderde mobiliteit), die extra inspanningen van de instelling en van vrijwilligers vraagt met betrekking tot vervoer.”
Dit is het beeld dat André Mulder schetst in zijn rapport Landelijk beeld over de relatie tussen geloofsgemeenschappen en mensen met een verstandelijke beperking. Hij voegt daar aan toe: “Lokaal zijn verschillen groot: op sommige plekken is sprake van jarenlange trouw in betrokkenheid; soms zijn er nieuwe initiatieven. Op andere plekken is de betrokkenheid verminderd of volledig verdwenen.”
Ik, Hein van der Kamp (64), student HBO-theologie bij VIAA in Zwolle, was nieuwgierig wat ik zou aantreffen in het Groene Hart, bij de zorginstelling Ipse de Bruggen. Ik formuleerde de volgende vraag voor mijn onderzoek: “Welke samenwerkingsmogelijkheden zien de Geestelijke Verzorging van Ipse de Bruggen te Zwammerdam en christelijke geloofsgemeenschappen in de directe omgeving met het oog op de sociale inclusie van mensen met een verstandelijke beperking?” Bekijk mijn rapport op basis van gesprekken met vertegenwoordigers van 8 geloofsgemeenschappen.

In januari 2023 hebben wij onze bachelor Social Work aan de Hogeschool Arnhem Nijmegen (HAN) behaald door het doen van praktijkonderzoek en het ontwerpen van een praktijkverbetering. Het onderzoek richtte zich op de vraag hoe een begeleider een gesprek kan voeren over zinbeleving met een persoon met een licht verstandelijke beperking (LVB).

Wij hebben verschillende stakeholders betrokken bij ons onderzoek: bewoners met een LVB, begeleiders, de gedragskundige, de geestelijk verzorger, de DVC-er, en een verwant. André Mulder was vanuit de kenniswerkplaats (KWP) bij het onderzoekstraject betrokken als externe stakeholder. Met behulp van alle stakeholders is de praktijkverbetering vormgegeven. Gezamenlijk is de conclusie getrokken dat de praktijkverbetering niet enkel een nuttig instrument is dat informatie oplevert en een probleem oplost. Het besef is gaan leven dat samen iets doen, zonder dat het iets oplevert, zinnig is. Hieruit worden namelijk betekenisvolle verbindingen gecreëerd. Juist die betekenisvolle verbindingen zijn belangrijk in het voeren van gesprekken over zinbeleving. Tijdens het onderzoekstraject heeft André ons begeleid door het delen van relevante kennisbronnen en door feedback te geven op de stappen die wij tijdens het ontwerpproces hebben genomen. De betrokkenheid van André heeft ervoor gezorgd dat ons onderzoek buiten de grenzen van onze opleiding en onderzoekslocatie vorm kon krijgen; wij kregen meer zicht op wat er landelijk in het werkveld zich afspeelt op het gebied van zinbeleving van mensen met een LVB. De samenwerking met de KWP heeft ons blikveld verruimd en daardoor was het een waardevolle toevoeging op het gehele onderzoekstraject. Bekijk het eindverslag.

In 2023 heb ik als masterstudent Spiritual Care (VU) in het kader van de KWP een onderzoeksstage gedaan. Wat mij betreft een prettige samenwerking waarin theorie en praktijk met elkaar in gesprek werden gebracht, onder deskundige begeleiding van dr. A. Mulder (KWP) en dr. G. Blaauwendraad (VU). Ik heb onderzocht hoe mensen met een licht verstandelijke beperking gemeenschapsvormende activiteiten, georganiseerd door geestelijk verzorgers, beleven en waarderen. Vervolgens heb ik de uitkomsten vergeleken met de door de VGVZ geformuleerde doelstelling van geestelijke verzorging te weten het ‘bevorderen van spirituele groei, veerkracht, weerbaarheid, eigen regie en het verminderen van kwetsbaarheid’ (VGVZ, 2015, p. 10). Negentien mensen met een LVB (respondenten) hebben openhartig verteld over hun ervaringen. Een belangrijke opbrengst van dit onderzoek is dat mensen met een LVB een andere nadruk leggen dan de VGVZ. De respondenten waarderen in de gemeenschapsvormende activiteiten met name ‘het geaccepteerd, gezien, gehoord en gekend zijn’, ‘het hebben van een plaats waar verdriet en vreugde kan worden gedeeld’, en ‘het serieus mogen meedoen met je talenten en ideeën’. In plaats van de optimistische begrippen ‘bevorderen’, ‘groei’ en ‘verminderen’ spreken zij liever over ‘een plek waar aandacht en eerlijkheid is zodat je jezelf kunt zijn inclusief je kwetsbaarheid en afhankelijkheid’. Het verdient aanbeveling nader te onderzoeken in hoeverre de formulering van de VGVZ voldoet voor mensen die kwetsbaar zijn en blijven bijvoorbeeld ten gevolge van een LVB. Bekijk het eindverslag van mijn onderzoek.