Waar geschiedenis tot leven komt: mijn Tsjechische ervaring

Ik kreeg de kans om een Erasmus-uitwisselingssemester door te brengen aan de Protestantse Theologische Faculteit van de Karelsuniversiteit in Praag. Terugkijkend was het veel meer dan een academisch verblijf. Het was een kans om de Tsjechische cultuur van binnenuit te ervaren. Dit zijn enkele van de momenten die de meeste indruk op mij hebben gemaakt.

Welkom

Als promovendus verschilde mijn Erasmuservaring van die van de meeste bachelorstudenten. Ik hoefde geen studiepunten te behalen, waardoor ik de vrijheid had mij op mijn onderzoek te richten en tegelijkertijd het land en zijn cultuur te verkennen. Ik waardeerde de ondersteuning van het International Office enorm, in het bijzonder die van Věra Fritzová, wier efficiëntie, vriendelijkheid en openheid ervoor zorgden dat iedere administratieve stap opmerkelijk soepel verliep. Mijn academisch begeleider, doc. Tabita Landová, was eveneens zeer behulpzaam, terwijl Klára Müllerová mij bij aankomst verwelkomde, mij de faculteit liet zien en mij een waardevolle introductie gaf in het studentenleven. Erasmusstudenten genoten dezelfde voorzieningen als studenten van de Karelsuniversiteit, waaronder toegang tot universitaire faciliteiten, stadsbibliotheken en de Nationale Bibliotheek. Ook waardeerde ik de flexibiliteit om te kiezen tussen universitaire huisvesting en het zelf regelen van woonruimte, de mogelijkheid om conferenties en seminars bij te wonen en de optie om Tsjechisch te leren.

Culturele onderdompeling

Wat ik echter het meest waardeerde, was niet de academische kant, maar de culturele onderdompeling. Leven tussen Tsjechen heeft mij veel meer geleerd dan welk boek ook had kunnen doen. Mijn belangstelling voor Tsjechië begon met de reputatie van het land als een van de meest seculiere samenlevingen ter wereld, een onderwerp dat vanuit het perspectief van de praktische theologie bijzonder fascinerend is. Het lezen van auteurs als Tomáš Halík en Pavel Hošek terwijl ik in hun culturele context leefde, gaf mij een veel dieper inzicht in het Tsjechische christendom, zijn geschiedenis en zijn verhouding tot de seculiere samenleving. Het bezoeken van een grote verscheidenheid aan kerken, van rooms-katholieke en protestantse gemeenten tot Engelstalige evangelische gemeenschappen zoals Heart Prague Church, verbreedde mijn perspectief nog verder. Hoewel de taal soms een belemmering vormde, hielpen lokale vrienden vaak met vertalen, waardoor deze ervaringen mogelijk werden. Zij inspireerden mij ook om dieper na te denken over zending, pionierswerk en de vruchtbare samenwerking die al plaatsvindt tussen Tsjechische en Nederlandse christenen.

De kroeg

Het Buddy Program bleek van onschatbare waarde voor nieuwkomers die op zoek waren naar een lokale gids, terwijl ESN-evenementen, sportactiviteiten, het universitaire leven en kerkelijke gemeenschappen het gemakkelijk maakten om zowel Tsjechische als internationale vrienden te ontmoeten. Dankzij dit netwerk ontdekte ik al snel wat een van mijn favoriete aspecten van de Tsjechische cultuur werd: de kroeg. Anders dan het stereotype van een plek die uitsluitend om drinken draait, fungeert de Tsjechische kroeg vaak als een sociale huiskamer. Ik was aangenaam verrast te zien hoe mensen hun telefoon weglegden en urenlang met elkaar spraken over geschiedenis, filosofie, politiek, sport of gewoon het dagelijks leven. Ik zou wensen dat deze gewoonte zich breder zou verspreiden, want oprechte gesprekken aan tafel zijn in een wereld die wordt gedomineerd door schermen steeds zeldzamer geworden.

Zelfspot en zwarte humor

Hoewel de Astronomische Klok bezoekers uit de hele wereld trekt, is Tsjechië vol verborgen parels die wachten om ontdekt te worden. Tsjechen zijn buitengewoon trots op hun cultuur en geschiedenis. Ze kunnen urenlang gepassioneerd discussiëren over veldslagen die eeuwen geleden zijn uitgevochten of met plezier terugdenken aan de bloeitijd van de Tsjechoslowaakse industrie in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw. Toch nemen zij zichzelf, ondanks dit sterke nationale bewustzijn, zelden al te serieus. Zelfspot en zwarte humor zijn diep verankerd in de Tsjechische cultuur. Een beroemd voorbeeld is David Černý's provocerende sculptuur Piss (2004), waarop twee mannen te zien zijn die urineren op de contouren van Tsjechië. Het illustreert op treffende wijze een natie die bereid is om ook om zichzelf te lachen. Tsjechen kunnen zich hartstochtelijk uitspreken over historische gebeurtenissen van eeuwen geleden, maar zijn even goed in staat hun eigen mythen, symbolen en nationale trots te relativeren. Misschien is dat wel een van de meest bewonderenswaardige eigenschappen van de Tsjechische cultuur: je overtuigingen serieus nemen, maar ook om jezelf kunnen lachen.

Tsjechische geschiedenis

Ik ben nog geen andere cultuur tegengekomen die met zoveel enthousiasme en toewijding geschiedenis naspeelt en opnieuw beleeft. Ze lijken er bijna door geobsedeerd. Het is fascinerend om te zien hoe tijdens het Festival van de Vijfbladige Roos in Český Krumlov het volledige historische centrum wordt omgetoverd tot een middeleeuwse stad, compleet met ridders, ambachtslieden, markten, muziek, theater en honderden deelnemers in authentieke kostuums. In plaats van de geschiedenis alleen in musea te bewaren, beleven Tsjechen haar actief opnieuw. Ook de jaarlijkse reconstructie van de Slag op de Witte Berg is hiervan een indrukwekkend voorbeeld. De deelnemers beelden een van de beslissende momenten uit de Tsjechische geschiedenis uit met opmerkelijke historische nauwkeurigheid, gebruikmakend van historische uniformen, musketten, cavalerie, kanonnen en militaire kampementen. Toen ik dit meemaakte, besefte ik hoe diep de geschiedenis nog altijd verweven is met de Tsjechische identiteit: niet slechts als iets dat wordt herinnerd, maar als iets dat steeds opnieuw wordt beleefd. Evenzeer was ik onder de indruk van de populariteit van LARP, waarbij veel mensen veel tijd en creativiteit investeren om volledig op te gaan in historische of fictieve personages. Gecombineerd met de buitengewone architectuur van het land, de talloze kastelen en landhuizen en de prachtige landschappen voelt reizen door Tsjechië vaak alsof je een sprookje binnenstapt. Karlovy Vary werd een van mijn favoriete bestemmingen: een schitterende stad die is gebouwd rond warmwaterbronnen. Het is niet verwonderlijk dat hier jaarlijks het internationale filmfestival plaatsvindt. Ook de Tsjechische keuken, en vooral de worsten, vormde een aangename verrassing.

Mijn Erasmuservaring heeft bevestigd dat onderwijs veel verder reikt dan het klaslokaal. Wonen in een ander land verbreedt je horizon, versterkt relaties en leidt tot een diepere waardering voor andere culturen en manieren van denken. Het moedigt ons ook aan kritisch na te denken over onze eigen samenleving, terwijl we van anderen leren. Om al deze redenen ben ik het Erasmusprogramma en de mogelijkheden die het biedt zeer dankbaar.

Tollin
Promovendus
Protestantse Theologische Universiteit, Utrecht