Promotie Martin Boon: ‘Exegese is niet alleen iets van het hoofd. Ook het lichaam doet mee.’

Hoezo een onderzoek naar bibliodrama?

"Ik kreeg als predikant de behoefte om opnieuw onderzoek te doen. Via Annette Merz kwam ik op het spoor van bibliodrama. Ik had er wel eens van gehoord, maar vooral de combinatie met exegese, groepsdynamiek en begeleidingskunde sprak mij aan. Voor dit onderzoek heb ik met drie groepen een tekst uit Lucas uitgespeeld."

Wat wilde je precies onderzoeken?

"Mijn centrale vraag was: wat draagt bibliodrama bij aan Bijbeluitleg? Van bibliodrama weten we al dat het een vormende werking heeft. Mensen ervaren dat een Bijbeltekst meer gaat spreken, dat ze hem beter begrijpen en dat het verhaal meer gaat leven. Ook leer je jezelf op een andere manier kennen.  Maar er gebeurt ook iets met de Bijbeltekst zelf. Dat laat mijn onderzoek zien."

Is bibliodrama ook een theologisch legitieme vorm van exegese?

"Ik denk het wel, als eigen vorm van exegese. Het vervangt historisch of literair onderzoek niet, maar kan wel nieuwe vragen en inzichten opleveren. Een exegeet is namelijk ook niet volledig neutraal. Je hebt gedachten, gevoelens en aannames. Waarom schrijf je over het ene element van een tekst wel iets en over het andere niet? En waarom spreekt een bepaalde interpretatie je aan? Bibliodrama brengt zulke aannames sterker aan het licht."

"Mijn Bijbeltekst was het verhaal uit Lucas waarin een vrouw de voeten van Jezus wast. In veel uitleg gaat het erover waarom zij in de Bijbeltekst een ‘zondares’ wordt genoemd. Wanneer je die rol speelt, merk je wat zo'n etiket met je doet. Ook twee mensen die dezelfde rol spelen, kunnen die heel verschillend invullen. Dat laat zien dat het uitmaakt wie je bent en wat je meeneemt in het lezen van een Bijbeltekst. Tegelijkertijd ontdek je hoeveel ruimte de tekst zelf laat."

Wat ontdek je door letterlijk in het verhaal te stappen?

"Je leest minder zwart-wit, omdat je zelf onderdeel wordt van het verhaal. Tijdens het onderzoek speelde ik in iedere groep een hoofdrol. Toen ik Simon speelde, ontdekte ik bijvoorbeeld iets interessants. In Lucas staat een gedachte van Simon beschreven die hij niet hardop uitspreekt. Vervolgens reageert Jezus daarop. Hoe kan Jezus weten wat Simon denkt?"

"Door het te spelen werd dat ineens begrijpelijk. Ik stond wat op afstand, rolde met mijn ogen en liet met mijn lichaam merken wat ik vond. Simon zei niets, maar zijn houding sprak boekdelen. Jezus reageert vervolgens met een gelijkenis. Dat laat zien hoeveel het non-verbale gedrag in een verhaal kan zeggen."

Loop je niet het gevaar dat je vooral je eigen gevoelens in de Bijbeltekst legt?

"Daarmee komen we bij de kernvraag: wat is exegese? Exegese gaat niet alleen over de historische vraag: hoe is het toen precies gegaan? Er is bijvoorbeeld ook een literair aspect: welke keuzes maakte Lucas? Tijdens het spelen valt bijvoorbeeld op dat Simon bijna niets zegt, de vrouw helemaal niets zegt en Jezus juist veel aan het woord is. Waarom heeft Lucas het verhaal zo opgebouwd? Waarom nodigt Simon Jezus uit? En waarom heeft het verhaal zo'n open einde? Daarnaast zijn er existentiële en contextuele vragen. Hoe doet het eigen levensverhaal mee bij iemand die vandaag de rol van die vrouw speelt? En hoe kijken wij vanuit onze eigen tijd naar Jezus, Simon en de vrouw?"

"Daarom is reflectie zo belangrijk. De vraag ‘is dit werkelijk exegese?’ moet je blijven stellen. En als je reflecteert op wat er gebeurt, welke aannames je maakt en welke vragen de tekst oproept, kan bibliodrama volgens mij onderdeel worden van het exegetische gesprek."

Wat heeft het onderzoek jou persoonlijk opgeleverd?

"Ik ben opgegroeid in een omgeving waarin geloof en zeker weten sterk met elkaar verbonden waren. Dit onderzoek heeft mij geholpen om anders naar Bijbeluitleg te kijken. Ik heb meer taal en meer zicht gekregen op de verschillende mogelijkheden. Een belangrijk inzicht is voor mij het lichaam als bron van kennis. Je lichaam weet soms eerder hoe iets zit dan je hoofd. Als ik nu een Bijbeltekst lees, staat een deel van wat ik tijdens het bibliodrama heb ervaren mij nog voor ogen. De tekst is fysiek met mij meegegaan."

Wat hoop je dat dit onderzoek doet?

"Ik hoop dat bibliodrama meer wordt gezien als een manier om tot exegetische inzichten te komen. En dat exegeten ontdekken dat je door bibliodrama soms dingen op het spoor komt waar je anders niet direct aan denkt. Het laat mij zien dat er ruimte is voor verschillende perspectieven.
Het zou mooi zijn als ook het lichaam als bron van kennis meer een plek krijgt in de theologie."

Over het proefschrift

Het onderwerp van dit onderzoek is de methodische bijdrage van bibliodrama aan de exegese. Bibliodrama is een Bijbels rollenspel met een groep en onder professionele begeleiding. In een bibliodrama worden deelnemers uitgenodigd om rollen in een Bijbeltekst te verkennen. De Bijbeltekst fungeert daarbij als een kader, een uitgangspunt. De deelnemers vullen de rollen op een eigen wijze in. Wie ze zijn en wat ze hebben meegemaakt, maakt daarbij uit: de levensverhalen kleuren het spel én de Bijbeltekst. In het dramatiseren doet het hele lichaam mee, zoals houding, intonatie en mimiek. Deelnemers ontmoeten zo zichzelf en de perspectieven van anderen.

Case study

In literatuur over bibliodrama vertellen auteurs soms hoe bij bibliodrama nieuwe inzichten in een Bijbeltekst kunnen ontstaan. Ze karakteriseren dat bijvoorbeeld als ‘praktische exegese’ of ‘handelingsexegese’. Maar een systematisch onderzoek naar de methodische bijdrage van bibliodrama aan de exegese ontbrak nog. Als methode is gekozen voor een case study naar de Bijbeluitleg van Lucas 7:36-50. Met drie bestaande bibliodramagroepen is deze Bijbeltekst gespeeld. Analyse van de data van deze bibliodrama’s heeft geleid tot een bibliodramatische Bijbeluitleg van Lucas 7:36-50. Daarin blijkt bijvoorbeeld dat de binnenwereld van karakters vaak complex is en dat non-verbale communicatie meer naar voren komt dan in de Bijbeltekst. Ook is onderzocht welke methodische aspecten van bibliodrama deze Bijbeluitleg mogelijk maken, zoals de begeleider, de identificatie met één rol en de ruimte.

Eigen perspectief

Vervolgens is het gesprek met de exegese gezocht. In de eerste plaats met betrekking tot de Bijbeluitleg bij Lucas 7:36-50. Hoe laat de bibliodramatische Bijbeluitleg zich vergelijken met verschillende exegetische publicaties bij deze Bijbeltekst? Dit onderdeel van het onderzoek maakt duidelijk dat bibliodramatische Bijbeluitleg een eigen perspectief op de Bijbeltekst kan bieden. Daarnaast is onderzocht op welke wijze binnen de exegese aandacht is voor de aspecten die in bibliodrama Bijbeluitleg mogelijk maken. Deze vergelijking heeft geleid tot vragen over exegetische praktijken, met name wat betreft macht, sociale veiligheid en de rol van lijfelijkheid.

Conclusie

De conclusie van het onderzoek luidt dat de methodische bijdrage van bibliodramatische Bijbeluitleg aan de exegese zowel de inhoud (‘wat’) als de wijze waarop deze tot stand komt (‘hoe’) betreft. Op basis hiervan is het gerechtvaardigd te spreken van een zelfstandige exegetische methode: bibliodramatische exegese. Bibliodramatische exegese is een volwaardige gesprekspartner gebleken van bestaande exegetische methoden. Ze benadert de Bijbeltekst op een karakteristieke wijze met spel en reflectie van ‘gewone lezers’. De groep speelt daarbij een cruciale rol. Zo ontstaan invalshoeken die bij andere vormen van exegese vaak onderbelicht blijven, zoals aandacht voor non-verbale communicatie, existentiële betrokkenheid van de exegeet, meerstemmigheid en het verkennen van vele perspectieven op de Bijbeltekst. Wie dus exegetisch met een Bijbeltekst aan de slag wil, kan dat doen via een academisch boek of artikel, maar ook spelenderwijs.

Biografie

Martin Boon (1983) is gemeentepredikant in Arkel. Daarnaast is hij actief als interim-predikant en biblioloogtrainer. Samen met zijn vrouw Harmke en hun drie kinderen woont hij in Lexmond. 

Praktische informatie

• Datum: 15 oktober 2026
• Tijd: 13.00 uur
• Locatie: Janskerk - Utrecht