In memoriam: Paul Oskamp, liturgisch trendwatcher

20 augustus 2020

Op 14 augustus overleed, 88 jaar oud, Paul Oskamp. Vele dominees zijn door hem mede gevormd, vooral op het gebied van de liturgie. Hij was immers docent liturgiek op Seminarium Hydepark — die befaamde leerplek voor (aanstaande) hervormde, later ook gereformeerde en lutherse, predikanten in de bossen van Doorn; dat prachtige gebouw naar een ontwerp van architect Karel Sijmons, dat later werd gesloopt en ingeruild voor nieuwbouw die zich nog het beste laat vergelijken met een goedkoop drie-sterrenhotel van de Golden Tulipketen.

Ascot

Ik herinner me Paul Oskamp als een stijlvol heer die zich enigszins voornaam presenteerde. In mijn herinnering droeg hij toen wij nog stropdassen droegen in plaats daarvan een ascot, een sjaaltje. En zelfs als die herinnering niet helmaal juist is, dan is zij toch adequaat. Maar vooral herinner ik mij Paul Oskamp als liturgische trendwatcher.

Broedplaatsen

De dan hervormde predikant Oskamp laat voor het eerste van zich horen in zijn boekje Liturgische broedplaatsen (Kampen 1973), waarin hij op theologisch-journalistieke wijze een aantal plekken beschrijft waar liturgisch wordt geëxperimenteerd met het in protestantse kring herontdekte oecumenisch ordinarium (de vaste orde van dienst voor Schrift en Maaltijd met kyrie, groot-gloria, sanctus en benedictus), met lectionaria (leesroosters, vooral het klassieke romeinse), en nieuwe liederen (die in datzelfde jaar gebundeld verschijnen als Liedboek voor de Kerken). Het waren de hoogtijdagen van wat we doorgaans aanduiden als de liturgische beweging. In 1988 promoveert Oskamp bij de rooms-katholieke Herman Wegman op een proefschrift waarin hij een pleidooi voert voor de herinvoering van de doopgetuige: Doopborgen, profiel en profijt (Den Haag, 1988). Hij begreep dat de secularisatie inmiddels zo ver was voortgeschreden dat mensen die toetraden tot de Messiaanse gemeente dat nauwelijks meer op eigen houtje konden en anderen nodig hadden die ze bijstonden.

De weg van de liturgie

Tien jaar later, in 1998 voerde Oskamp samen met de eind 2018 overleden Niek Schuman de eindredactie van De weg van de liturgie: Tradities, achtergronden, praktijk (Zoetermeer 1998, herdrukken), het handboek dat tot op de dag van vandaag in de predikantsopleiding wordt gebruikt in het liturgieonderwijs. Het boek is de late samenvattende beschrijving en analyse van klassiek-gereformeerde en oecumenisch-protestantse liturgische praktijken en hun achtergronden. Opvallend is dat Oskamp in dat boek behalve de “gebeden en gaven” in de hoofddienst juist ook een aantal “marginale” liturgische fenomenen beschrijft: een evangelical kerkdienst en de kerkelijke uitvaart. Zijn kompas wijst in een andere richting dan de dienst op zon- en feestdagen. Het christelijk geloof, en dus ook de liturgie, beweegt zich naar buiten de muren van de kerk en laat zich op de levensas — in rites de passage — en op verrassende plekken hervinden. Van dat laatste getuigt het laatste omvangrijker boek van Oskamp, Overleven achter steen en staal. Vieringen en geloofsbelevingen in de bajes onderzocht (Zoetermeer, 2005, 2e dr.). Zo nam Paul Oskamp de trends waar, en toen ik mijn boekje Liturgie voorbij de liturgische beweging (Zoetermeer 2006) schreef, kon ik in het eerste hoofdstuk eenvoudigweg het werk van Oskamp beschrijven om de elkaar opvolgende trends te schetsen.

Emeritaat 

Na zijn emeritaat is Paul met zijn echtgenote Jannebeth op het terrein van Hydepark blijven wonen in wat ooit zijn dienstwoning was. Ik heb het er nooit met hem over gehad, maar als man van een voorname stijl moet hij de sloop van het oude Hydepark met zijn prachtige kapel-geheel-in-de-stijl-van-de-liturgische-beweging met lede ogen hebben aangezien. En in het verrijzen van het nieuwe functionele gebouw zal hij ongetwijfeld een trend hebben waargenomen. Gelukkig bleef de bomenlaan tussen zijn woning en Hydepark overeind.

Dat Paul Oskamp ruste in vrede en zijn gedachtenis tot zegen zij.

Cookies

We vinden het belangrijk om je daar goed over te informeren. Cookies helpen ons je ervaring op onze website te verbeteren. Functionele cookies dragen bij aan een soepel draaiende website. Analytische cookies bieden ons inzicht in hoe gebruikers de website gebruiken. Met marketing-cookies kunnen we je op basis van je websitebezoek gepersonaliseerde inhoud bieden.