Gender in theologie blijft een hot topic

18 december 2019

We spreken nog niet breed genoeg over gender in de theologie, terwijl dat wel hard nodig is. Dat was de conclusie tijdens de bijeenkomst ‘Pearls of Genderstudies in theology and history’ op 10 december. 

Vier internationale onderzoekers gaven er lezingen over hun onderzoek. Hoewel verschillende vrouwen spraken over verschillende onderwerpen in verschillende contexten, vielen toch vooral de overeenkomsten op in de voorbeelden uit verschillende landen.

Is de kerk een veilige plaats?

De Keniaanse Esther Mombo sprak als eerste over veiligheid in de kerk. In veel Keniaanse kerken wordt wel de vraag gesteld aan mensen of zij zijn gered (saved), maar niet of zij veilig zijn (safe). Als voorbeeld noemde Mombo een vrouwelijke collega die mishandeld werd door haar man. Vervolgens was zij degene die aan haar werkgevers uitleg moest geven over de ‘ontstane onrust’ en werd ze ontslagen. Om haar werk terug te krijgen, moest zij om vergeving vragen, knielen en belijden dat zij Jezus nodig had als Verlosser. Het ging niet om de veiligheid van haar als vrouw, bij haar thuis en in de kerk, maar om het behouden van de rust. De nadruk lag op de geestelijke redding in Christus. Mombo’s verlangen is dat kerken gemeenschappen worden waar vrouwen en mannen tot bloei kunnen komen en veilig zijn.

Ook in Nederland is kerk niet altijd veilig

Het voorbeeld dat Mombo gaf over haar collega lijkt misschien ver van ons Nederlandse bed, maar de thematiek van ‘veilige kerken’ speelt ook hier volop. Uit de reacties op Mombo’s lezing bleek dat ook in Nederland de kerk niet altijd een veilige plek is. Het project ‘Een veilige kerk’ is volop bezig om dit thema te adresseren en om praktische handvatten te bieden om hiermee bezig te zijn.

Wetenschappers moeten kritisch kijken naar geschiedenis

Bat-Sheva Margalit Stern uit Israël gaf een hartstochtelijk pleidooi om kritisch te zijn op de geschiedenis. Dat geldt volgens haar voor mensen in het algemeen, maar wetenschappers in het bijzonder. Daarvoor kan gender een goede analytische tool zijn. Als voorbeeld haalde zij Theodor Herzl aan, de grondlegger van het Zionisme. Herzl staat bekend als iemand die opkwam voor de gelijke rechten van vrouwen. Stern liet echter meer onbekende teksten van Herzl zien, vooral uit ‘The Utopia’. Daarin komt een ander vrouwbeeld naar voren: Herzl beschrijft de plicht van vrouwen als het krijgen van kinderen voor het vaderland. Hij beschrijft de vrouw als een getrouwde vrouw die vooral wil dat er goed voor haar gezorgd wordt. Hoewel Herzl dus in bepaalde mate naar gelijkheid zocht voor de situatie van de vrouw en misschien voor zijn tijd hierin voorop liep, moet ook deze kant serieus genomen worden, stelt Stern. Luisteren naar de eigen stem van Zionistische vrouwen is belangrijk. Door die stem serieus te nemen, ontstaat er een portret van de nieuwe Joodse vrouw.

Open staan voor nieuwe perspectieven is van belang

Stern bekijkt de situatie vooral vanuit de Israëlitische vrouw. Toch is dit een thema dat ook in de theologie geadresseerd moet worden. De geschiedenis is grotendeels geschreven door mannen, waarin de stemmen van vrouwen regelmatig missen. Dit vraagt om een kritische blik naar onze (theologische) geschiedenis en openheid voor nieuwe perspectieven.

Maakt gender uit bij het bidden?

Nicola Slee uit Groot-Brittannië stelt de vraag of gender verschil maakt wanneer mensen bidden. Zij bespreekt de traditionele houding waarin de handen gevouwen en de ogen gesloten worden. Je ogen sluiten kan echter alleen wanneer je je veilig voelt en je handen vouwen drukt een bepaalde onderdanigheid uit. Slee bespreekt schilderijen uit de geschiedenis waarin vooral vrouwen geknield op de grond afgebeeld worden wanneer zij bidden. Het wijst op vrouwelijke onderdrukking. Vroegere beelden tonen mannen en vrouwen die juist met opgeheven handen staan. Slee benadrukt dat er veel verschillende houdingen mogelijk zijn, en dat het belangrijk is om ons daarvan bewust te zijn.

Gender in Bijbelse beelden en metaforen

Daarnaast is er ook een rijkdom aan beelden en metaforen in de Bijbel te vinden. Het gaat niet slechts om God als Heer, Koning en Meester. Jezus gebruikt het Abba Vader juist om het klassieke patriarchale beeld van Abba te veranderen. Daarnaast mogen ook emoties een plek krijgen in het gebed. Slee maakt het nog persoonlijker door te vertellen over haar eigen gebedsleven tot de vrouwelijke Christus: Christa. Dit daagt ons uit om verder na te denken over ons godsbeeld en hoe wij God aanspreken wanneer wij bidden. Tenslotte raakte het alternatieve schilderij op het verhaal van de Emmaüsgangers een diepe snaar. Jezus wordt hier afgebeeld als een Latijns Amerikaanse vrouw. Een beeld waarin wij Jezus niet direct herkennen. Herkennen wij God ook in het vrouwelijke?

Kloof tussen liberaal en conservatief

In de laatste lezing oppert Heleen Zorgdrager van de PThU nieuwe mogelijkheid om met elkaar in gesprek te gaan. In de samenleving is er polarisatie rond identiteitsconstructies van gender en seksualiteit en de kloof tussen liberaal en conservatief lijkt niet te overbruggen. De afstand lijkt juist steeds groter te worden door een wederzijdse exclusie. Kunnen we nog met elkaar in gesprek? Zorgdrager voert een pleidooi voor een ‘Third Space’. Een ruimte waarin nieuwe posities mogelijk zijn die niet direct ingedeeld kunnen worden in conservatief of liberaal. Nieuwe invalshoeken zijn nodig, voorbij de identiteitspolitiek, ook in feministisch denken over de mens. Feministische antropologie zou kunnen winnen bij meer openheid voor evolutionaire perspectieven op menselijke natuur. Het roept de vraag op hoe biologische kennis opgenomen kan worden in feministische bevrijdingstheologie.

‘Third Space’ raakt een snaar

Uit de reacties in de zaal bleek dit verlangen naar een ‘Third Space’. Tegelijk ziet men hier ook de moeilijkheid. Op deze middag zijn het toch grotendeels vrouwen die bijeen zijn gekomen met een duidelijke positie over de gelijkheid van de vrouw en het belang van haar rol in de maatschappij. Hoe moet dit gesprek dan vormkrijgen? Zorgdrager benadrukt dat de ‘Third Space’ allereerst een veilige ruimte moet zijn waarin mensen zich durven uitspreken. Dit vraagt in de komende tijd nog behoorlijke stappen waarbij ‘beide kampen’ bereid moeten zijn deze ‘Third Space’ te betreden.  

Feminisme als interventie in ‘grote verhalen’

In een respons bracht Gé Speelman (PThU) de vier lezingen in een globaal perspectief en benadrukte het blijvend belang van feminisme als interventie in de ‘grote verhalen’ die over mens-zijn worden verteld. Tijdens de borrel werd er nog lang doorgepraat. Het is duidelijk dat mensen de thema’s belangrijk vinden en hier nog lang over kunnen doorpraten. Tegelijk blijft de vraag vanuit de lezing van Heleen hangen: hoe kunnen we dit gesprek breder voeren?

Deze studiemiddag is georganiseerd door PThU-docent Anne-Claire Mulder en -hoogleraar Heleen Zorgdrager.

Cookies

We vinden het belangrijk om je daar goed over te informeren. Cookies helpen ons je ervaring op onze website te verbeteren. Functionele cookies dragen bij aan een soepel draaiende website. Analytische cookies bieden ons inzicht in hoe gebruikers de website gebruiken. Met marketing-cookies kunnen we je op basis van je websitebezoek gepersonaliseerde inhoud bieden.