Spreekt Paulus zich uit over homoseksualiteit?

In deze blog wil ik wat licht werpen op de kwestie. Ik begin met een typering van Baldocks boek en de centrale vertaalkwestie. Ik ga ook in op de vraag wat Paulus schrijft en hoe dat zich verhoudt tot wat wij vandaag verstaan onder homoseksualiteit. En ik bekijk hoe het zit met de Nederlandse vertalingen. Een opmerking vooraf: natuurlijk zijn ook Romeinen 1:26-27 en 1 Timoteüs 1:10 van belang in deze discussie, maar in deze blog beperk ik me voornamelijk tot 1 Korintiërs 6:9.

Baldocks these

Kathy Baldocks boek gaat over bijbelvertalen, hermeneutiek, de geschiedenis van seksualiteit, en alles wat nodig is om antwoord te kunnen geven op de vraag: hoe is het woord ‘homoseksueel’ in bijbelvertalingen terechtgekomen en hoort het daar thuis?

Centraal in haar boek staan de woorden van de Revised Standard Version (RSV, NT 1946; 1952 complete bijbel) ‘homosexuals will not inherit the kingdom of God’ (1 Kor 6:9). Hier werd, voor het eerst in de geschiedenis, het woord homoseksueel in een vertaling van de Bijbel gezet. En de RSV had invloed. Het was de officiële herziening van de American Standard Version uit 1901, die weer een herziening was van de King James Version. Dat ene woord ‘homosexuals’ was de weergave van twee Griekse termen: malakoi, vaak vertaald met ‘schandknapen’, en arsenokoitai, vaak vertaald met ‘knapenschenders’. In de volgende herziening, de RSV van 1971, was de term ‘homosexuals’ alweer verdwenen (het werd: ‘sexual perverts’). Ze keerde ook niet terug bij de opvolgers, NRSV (1989) en NRSVUE (2021). Die laatste vertaalt malakoi met ‘male prostitutes’ en arsenokoitai met ‘men who engage in illicit sex’.

Maar waar de RSV-commissie op haar schreden terugkeerde, volgden andere vertalingen juist het voorbeeld van 1946. Verwijzingen naar homoseksualiteit in de vertaling van 1 Korintiërs 6:9 verschenen in achtereenvolgens de New American Standard Bible (1971), de Living Bible (1971), de New King James (1982) en de Holman Christian Standard Bible (1999). De New International Version (2011) is iets terughoudender met ‘men who have sex with men’, maar zegt er in een voetnoot bij dat dit een vertaling is van ‘two Greek words that refer to the passive and active participants in homosexual acts.’ De English Standard Version (2001) gaat een stap verder, met als vertaling ‘men who practice homosexuality’ en in de voetnoot: ‘The two Greek terms translated by this phrase refer to the passive and active partners in consensual homosexual acts.’

De term ‘consensual’ (met wederzijdse instemming) is typisch een woord van onze tijd. Hier zien we gebeuren dat Paulus in de vertaling heel direct tot spreekbuis voor vandaag wordt gemaakt. 

Fatale keuze

Waar komen deze vertalingen vandaan en hoe moeten we ze beoordelen? In haar boek heeft Kathy Baldock alles tot op de bodem uitgezocht: de vertaalarchieven van de RSV, onze toegenomen kennis over seksualiteit in de antieke wereld, ons inzicht in hedendaagse concepten van seksuele identiteit en geaardheid, en de verharding en politisering van de anti-homo theologie in conservatief christelijk Amerika. Het hoogtepunt van haar werk vormt de vondst van de brief van een zekere David Sheldon Fearon uit 1959 in het RSV-archief, waarin deze Canadese student theologie de RSV-commissie tactvol en overtuigend uitlegt waarom ze een grote fout hebben gemaakt. Zijn levensverhaal is op een bijzondere manier vervlochten met dit vertaalonderzoek.

Daaromheen vertelt Baldock nog een groter verhaal over de Bijbel en zijn achtergrond. Het is een uitgebreide tour, die begint bij Genesis 2:24, voert langs de beruchte teksten in Leviticus 18:22 en 20:13, en uitkomt bij Romeinen 1:26-27, 1 Korintiërs 6:9 en 1 Timoteüs 1:10. Baldock onderzoekt waar het, historisch gesproken, in deze teksten om draaide en laat zien hoe de meeste bijbelwetenschappers sinds de tweede helft van de twintigste eeuw deze teksten in hun context zijn gaan lezen. Ze onderzoekt bovendien welke rol seksualiteit speelde in de oude culturen. Voor Leviticus, waar de familiestructuur centraal staat, was dat anders dan in het antieke Griekenland en nog weer anders was het in het keizerlijke Rome. Maar een achterliggend patroon is dat van zwak versus sterk, dominant versus ondergeschikt. Er was geen gelijkwaardigheid tussen man en vrouw, tussen meester en slaafgemaakte, tussen leraar en leerling. En seksuele activiteit stond nooit los van de sociale patronen en structuren. Ons hedendaagse uitgangspunt van gelijkwaardige relaties, wederzijdse instemming en seksuele geaardheid en identiteit, was toendertijd niet alleen onbekend – het was ondenkbaar. Er zijn uiteraard ook wetenschappers, zoals Robert Gagnon, die dit betwisten, maar Baldocks studie biedt m.i. een overtuigend pleidooi voor deze positie.

In ruim 500 pagina’s biedt Baldock een fascinerende geschiedenis van seksualiteit, exegetische verdieping in de betreffende bijbelteksten, en de dramatische ontknoping in onze eigen tijd met de bijbelvertaling als slagveld. Dat laatste deel is natuurlijk erg Amerikaans. Daarom vroeg ik me af hoe het in ons taalgebied zit. Anders, maar toch niet helemaal … 

Nederlandse vertalingen

De termen in 1 Korintiërs 6:9 zijn in Nederlandse vertalingen vaak weergegeven met ‘schandknapen en knapenschenders’, van de Leidsche Vertaling (1914) tot de NBV (2004). Dat is inhoudelijk prima, maar het zijn geen gangbare woorden meer. De BGT en NBV21 deden een poging om het in hedendaagse taal te vatten en kwamen met ‘jonge mannen die zich voor seks laten betalen en de mannen die met hen naar bed gaan’ (BGT) en ‘mannen die zich prostitueren of die andere mannen misbruiken’ (NBV21). Dit komt aardig overeen met de NRSVUE (zie boven) en volgt gangbare wetenschappelijke inzichten (Martti Nissinen, Robin Scroggs en anderen). Paulus gebruikt hier twee termen die op zichzelf niet heel scherp gedefinieerd zijn, maar ze verwijzen naar de wereld van zijn tijd en we weten genoeg van de seksuele praktijken van die wereld (pederastie, prostitutie, seks van meesters met slaafgemaakten in hun huishouden) om deze termen met waarschijnlijkheid te kunnen plaatsen. Prostitutie en misbruik zijn dus termen die meekomen vanuit de wereld waar Paulus naar verwijst en waarin tegelijk – zeker bij ‘misbruiken’ – ónze kijk op die wereld meeklinkt. Neutraal is deze vertaling dus niet. Toch is dit in mijn ogen veel beter dan een vertaling die de suggestie wekt dat Paulus hier doelt op iets uit ónze tijd – homoseksualiteit in moderne zin – dat in zijn tijd niet op die manier bestond.

De Herziene Statenvertaling (2010) heeft ‘schandknapen’ en ‘mannen die met mannen slapen’. Voor de eerste term gaan ze mee met een grote groep Nederlandse vertalingen, in correctie op de Statenvertaling (‘ontuchtigen’). Voor de tweede term blijven ze dicht bij de Statenvertaling (‘die bij mannen liggen’). Dat lijkt een veilige optie, aangezien Paulus hier een onbekend woord gebruikt, arsenokoitai, dat lijkt samengesteld uit de woorden ‘mannelijk’ en ‘bed’. Veel uitleggers verbinden deze term van Paulus met de Griekse vertaling (Septuagint) van Leviticus 18:22 en 20:13. Baldock wijst echter in een andere richting. Zij brengt Paulus’ term in verband met de Griekse term paidophthoroi, ‘knapenschenders’, en het werkwoord paidophthorein, die voorkomen in vroegchristelijke teksten. Als arsenokoitai hetzelfde betekent, wordt het begrippenpaar dat Paulus gebruikt veelzeggend. De eerste term, malakoi, duidt dan op degenen in de ‘vrouwelijke’ rol, de gedomineerde, geprostitueerde mannen; jonger, zwakker, sociaal lager of slaafgemaakt. De tweede term, arsenokoitai, duidt dan op degenen in de dominante, ‘mannelijke’ rol, ouder, sterker, sociaal hoger, meester. 

Vanuit onze waarden kun je dit niet anders duiden dan ongelijkwaardig, onveilig, misbruik. Toch lijkt mij dat niet het punt dat Paulus maakt. Hij zet immers de (in onze ogen) misbruikte jongemannen even negatief neer als de (in onze ogen) misbruikende dominante mannen. Hier komt een pijnlijk punt aan het licht: in oude culturen was het vaak juist de (jonge)man die penetratie onderging, op wie de schande rustte. Juist hij laadde schuld op zich, was het idee, door ‘als een vrouw’ de ontvangende positie in te nemen en daarmee de genderrol te doorbreken.

Homoseksualiteit in Nederlandse bijbels

De vraag waar ik mee rondliep was deze: zijn er Nederlandse vertalingen die expliciet een verband leggen met homoseksualiteit? Het antwoord is, ja. In 1976 verscheen Het Levende Woord (Nieuwe Testament), een Nederlandse vertaling van de Amerikaanse Living Bible. Hier lezen we in 1 Korintiërs 6:9 ‘mensen die zich met homoseksuele praktijken inlaten’. Deze tekst bleef ongewijzigd toen in 1987/1988 Het Boek uitkwam als complete bijbel. In de herziening van Het Boek (2008) werd dit: ‘mensen die zich met homoseksuele en pedofiele praktijken inlaten’. Dit maakt het er in mijn ogen niet beter op. De praktijk van pederastie in het oude Griekenland en later in het Romeinse rijk is niet hetzelfde als wat vandaag onder pedofilie wordt verstaan. En door homoseksualiteit en pedofilie hier als duo te presenteren wordt gevaarlijk gespeeld met een hardnekkig vooroordeel in onze tijd.  

Het Boek is niet de enige vertaling die Paulus expliciet en algemeen laat spreken over homoseksualiteit. Ook de Basisbijbel (2013) helpt een handje mee, door de twee termen in 1 Korintiërs 6:9 weer te geven als: ‘mannen die met mannen en vrouwen die met vrouwen seks hebben’. Voor dat laatste is geen grondslag in 1 Korintiërs 6:9. Tot slot is er de recente vertaling Gods Boek (2025), gemaakt om een gratis eigentijdse vertaling te kunnen aanbieden in YouVersion, de meest gebruikte bijbel app. Hier lezen we in 1 Korintiërs 6:9, ‘mensen die zich bezighouden met homoseksuele handelingen.’

Evaluatie

In het Engels zijn er prominente vertalingen die Paulus in 1 Korintiërs 6:9 een algehele veroordeling van homoseksuele omgang in de mond leggen. In het Nederlands bevinden zulke vertalingen zich in de marge. Maar kijk je breder, dan zie je dat deze vertaling in allerlei talen langzaam maar zeker oprukt, zoals in de Spaanse Reina-Valera (sinds 1977), de Franse Segond21 (2007) en vele andere. 

Dat is in het licht van Baldocks studie een pijnlijke ontwikkeling. Als zij íets laat zien dan is het wel dat seksualiteit in Paulus’ tijd een wezenlijk andere rol speelde dan vandaag. Deze vertalingen laten Paulus in 1 Korintiërs 6:9 een oordeel uitspreken over iets dat buiten zijn horizon lag.

Dit alles betekent niet dat er op Baldocks these niets aan te merken is. Zij wekt in haar boek de indruk dat de misslag van de RSV de oorzaak is van alle anti-gay theologie. Dat lijkt mij echt veel te simpel. Ook zonder de expliciete termen van homoseksualiteit of homoseksuele praktijken in hun bijbelvertaling hebben allerlei kerken dit veroordeeld. Maar er is hier wél een cruciaal punt. Onze tijd is qua seksualiteit, seksuele identiteit en type relaties wezenlijk anders dan de bijbelse tijd. Het is daarom altijd onze verantwoordelijkheid hoe we de Bijbel op dit punt met vandaag verbinden. De suggestie dat je die stap kunt overslaan door het woord ‘homoseksueel’ of ‘homoseksuele praktijken’ alvast in de Bijbel te zetten is een verkeerde voorstelling van zaken. Het is een simplificatie die miskent dat wij zelf een verantwoordelijkheid hebben als lezers, die de Schrift uitleggen en toepassen op onze tijd en situatie.