Miskotte-leesdag op de PThU. Het 'Bijbels ABC' als verzetsliteratuur

Verzetsliteratuur

Miskotte als verzetstheoloog, aldus Visser. Het Bijbels ABC zag het daglicht in 1941 en gaat terug op een cursus voor leiders van Bijbelkringen in Amsterdam, waar Miskotte predikant was. In bezet gebied neemt Miskotte zijn gehoor en lezers mee terug naar de Bijbelse grondwoorden om te kunnen blijven staan in een tot chaos vervallen(de) wereld. Je leest het er niet meteen aan af: oppervlakkig zou je kunnen denken dat het gewoon een volgend boek over de Bijbel is, zoals er zovele zijn. Maar wie tussen de regels leest, voelt weldegelijk dat het boek verzetsliteratuur is.

Op sommige pagina’s vraag je je toch af of de censor heeft zitten slapen, bijvoorbeeld waar het gaat over God als saboteur: God is niet de dragende grond of de garant van de bestaande orde, maar hij breekt daar met zijn Woord in binnen:

“...want niet de mensen, die nog geloven, maar God Zelf is van meetaf Saboteur, Ondermijner, Verstrooier, Belachelijk-maker van die natuur, die zich opblaast tot god; Hij is zelf de grote Muiter (Jes.8:13), omdat hij de Redder en Verlosser wil zijn van de arme en gekwelde creatuur.”

Waardevol en bevrijdend

Het bleek waardevol om gezamenlijk te lezen, te kauwen op de tekst, die volop associaties met onze tijd oproept. Wij leven immers in vrijheid, maar wel temidden van allerlei invloeden en in een wereld vol techgiganten en autocratische figuren. Het kan nog steeds verhelderend zijn om terug te gaan naar de Bijbelse grondwoorden, zoals Miskotte die bespreekt: Naam, Weg, Woord en andere. Sommige deelnemers ervoeren het als bevrijdend: ook in deze tijd kunnen we verzanden in allerlei discussies en meningen die niet per se heilzaam zijn – niet in de laatste plaats ook in de kerk. In de door Miskotte aangewezen Bijbelse grondwoorden gaat een ruimte open waardoor die discussies overstegen kunnen worden, zoals iemand in de kring het verwoordde.

Tegelijkertijd klonken er ook kritische geluiden, want natuurlijk vertegenwoordigt Miskotte ook een eigen visie en is hij net zo goed een stem in het debat dat hij wil overstijgen. Bijvoorbeeld: als Miskotte zo helemaal zijn kaarten op het bijbelse Woord zet, waar blijft dan onze eigen ervaring? En hoe kijkt Miskotte naar de natuur, terwijl wij in onze tijd toch juist zo dringend een nieuwe verhouding tot de natuur nodig hebben. Of ook: Miskotte kiest een aantal ‘grondwoorden’ om te bespreken, die volgens hem de pijlers voor het hele Bijbellezen zijn, maar waar is die keuze op gebaseerd; zouden er ook nog andere woorden te noemen zijn, die een zelfde functie hebben?

Joodse manier

Het gesprek bood alle ruimte voor vragen en verschillende inzichten. Lieve Teugels, hoogleraar Jodendom, wees er regelmatig op dat Miskottes manier van denken en werken veel wegheeft van de traditionele Joodse manier zoals die te vinden is in de rabbijnse midrash. De bijbel wordt beschouwd als een geheel van kaft tot kaft, de grondwoorden gelden voor de hele bijbel en alles kan met alles worden verklaard. Ook het idee dat de God van de Bijbel in het particuliere gezocht moet worden, die gekend is is in zijn specifieke acties, en geen algemene God, is heel Joods. In het Jodendom bevat het eerste gebod de woorden “die u uitgeleid heeft uit het land Egypte,” wat een specifieke relatie tot een specifieke groep aangeeft. Alleen vanuit dat particuliere komt het universele in beeld.

'Hoofdsom der Historie'

Het was kortom verrijkend om met elkaar in zo’n klassieke tekst te duiken. Het lijkt erop dat er in theologisch Nederland groeiende interesse is voor het werk van Miskotte. We waren bijeen met mensen van verschillende faculteiten, o.a. ook van de TUA. Voor herhaling vatbaar, en daar wordt aan gewerkt: na de zomer gaat de Miskotte-leeskring weer verder, dan met een aantal avonden rond het boek Hoofdsom der Historie (Miskottes lezingen over het Bijbelboek Openbaring, eveneens uit de oorlogsjaren), op 30 september en 2 december. Welkom! Info en aanmelden bij Jordi van Kleeff: djvankleeff@student.pthu.nl.