In Memoriam dr. Denise J.J. Dijk (1944-2026)
Met verdriet hebben we kennisgenomen van het overlijden van dr. Denise Dijk. Zij was tussen 1986 en 2002 verbonden als docente vrouwenstudies aan de toenmalige Theologische Universiteit Kampen, één van de voorlopers van de Protestantse Theologische Universiteit.
Denise Dijk, feministisch theologe van het eerste uur, hebben we leren kennen als iemand die met het gaan van de jaren jong van hart en geest bleef. In de omgang met anderen bleef zij dicht bij zichzelf, hartelijk, oplettend en met een zekere beslistheid in lopende discussies. Zij werd in 1986 benoemd als de eerste universitair docent Vrouwenstudies aan de Theologische Universiteit Kampen (ThUK), een van de voorlopers van de Protestantse Theologische Universiteit. Denise verzorgde onderzoek en onderwijs in feministische theologie tot aan 2002. Daarna werd ze werkzaam als predikant en geestelijk verzorger.
Denise had theologie gestudeerd aan de Universiteit van Amsterdam, met uitstapjes naar het buitenland aan het Lexington Theological Seminary (USA) en aan de American University in Caïro. Eerder had ze onderzoek gedaan bij Vrouwenstudies Filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en aan de theologische faculteit van de Vrije Universiteit in Amsterdam. In het verband van IWFT – Landelijke Werkgroep voor Feministische Theologie zou ze bijdragen aan de voortgang van feministische theologie aan de universiteiten in Nederland.
Een vasthoudende en krachtige inzet ten behoeve van het perspectief van vrouwen in kerk en theologie zijn kenmerkend geweest voor haar docentschap. Ze schuwde het daarbij niet om over macht te spreken. Haar focus als docente vrouwenstudies was de zichtbaarheid van vrouwen in de christelijke liturgie, de liturgische traditie en liturgiek. Binnen de ThUK zou zij zich op eigen kracht ontwikkelen op het terrein van vrouwenstudies liturgiek. Daarvoor baande zij zich een weg door de veelvormige en veelkleurige beweging van de Feministische Liturgische Beweging in Amerika. Ze liet zich inspireren door Amerikaanse feministische theologen als Letty Russell, Sally Mc Fague en Marjorie Procter-Smith. En door feministische liturgiewetenschappers als Ruth Duck en de van oorsprong Duitse theologe Teresa Berger.
In haar dissertatie, Een beeld van een liturgie. Verkenningen in vrouwenstudies liturgiek, met bijzondere aandacht voor het werk van Marjorie Procter-Smith (1999), maakt zij duidelijk waarom ‘taal’ voor haar een belangrijk element is in het nadenken over liturgie en liturgische taal. Ze verdiepte zich in wetenschappelijk onderzoek naar gender-aspecten van taal en tekst en in vragen hoe taalgebruik invloed uitoefent op conceptualisering en waarneming van mensen. Zo ging ze op zoek naar een liturgische taal die vrouwen niet kleineert of stereotypeert, een ‘emancipatoire taal’. Een taal die in lied- en dienstboeken niemand uitsluit. Haar drijfveer ontleende ze aan woorden van de theologe Procter-Smith: ‘het verlangen naar een beeld van een liturgie, waarin verhalen van feministische christenvrouwen Gods verhalen, heilige verhalen zijn’ (p. 16).
Als voorgangster paste ze het emancipatoir taalgebruik graag toe. Ze bracht daar in praktijk wat zij in haar proefschrift onder liturgie verstond: liturgie als ontmoeting van God en mens en van mensen onderling. In het slothoofdstuk van haar proefschrift schrijft ze daarover: ‘In liturgie als ontmoeting komt het erop aan dat alle betrokkenen als subjecten, met respect behandeld en aangesproken worden. In deze ontmoeting kunnen immers woorden van leven klinken’ (p. 198). Uiteindelijk ging het Denise om dit laatste. Haar werk zal om die reden van blijvende betekenis zijn. Ook jongere generaties van theologiestudenten aan de PThU hebben in de colleges rond het thema Vieren kennisgemaakt met haar inzichten over inclusieve, emancipatoire taal voor God.
Denise’s blik werd ook zichtbaar gemaakt in de wijze waarop zij fotografeerde: verrassende perspectieven op alledaagse onderwerpen vaak in heldere zwart-wit afbeeldingen. Zij was lange tijd de ‘huisfotografe’ van de tijdschriften voor feminisme en theologie in Nederland: MARA (1987-1997) en Fier (1997-2011). De naam van Denise Dijk zal in woord en beeld verbonden blijven met de pioniersgeneratie van feministische theologes in Nederland.
Heleen Zorgdrager, met dank aan Akke van der Kooi en Gert van Klinken
