Wat deed Jezus in de hel?

Waar staat dat dan?

De bewuste zin is een latere toevoeging aan de Apostolische Geloofsbelijdenis. De formulering “descensus Christi ad inferos” is voor het eerst te lezen in de geloofsbelijdenis van Aquileia geciteerd door Rufinus in zijn commentaar op de Apostolische Geloofsbelijdenis (404 AD). De toevoeging kan mogelijk verklaard worden in het licht van de discussie over de menselijke ziel van Jezus waarmee hij zou zijn afgedaald.

In de geloofsbelijdenis van Nicea-Constantinopel komt de descensus niet voor. Daarnaast is het ook moeilijk om één duidelijke bewijstekst aan te wijzen in de Bijbel. Dat zijn de twee belangrijkste redenen waarom de descensus wat onderbelicht raakte. In kerkelijke tradities waarin de Bijbel gezaghebbend is, wordt soms overwogen de descensus uit de geloofsbelijdenis te schrappen. Moeten christenen wel belijden dat Jezus nederdaalde in de hel? Is het wel ‘bijbels’?

In het Nieuwe Testament zijn diverse passages te vinden die door soms worden uitgelegd als verwijzing naar de descensus. Denk bijvoorbeeld aan Mattheus 12:40, Handelingen 2:27, Romeinen 10:7, Efeze 4:9 en Openbaring 1:18. De belangrijkste tekst is 1 Petrus 3:19 en 4:6, waar staat:

Hij [Christus] is naar de geesten gegaan die gevangenzaten, om dit alles aan hen te verkondigen. (…) Ook aan de doden is het evangelie verkondigd, opdat ook zij, al ondergaan ze zoals alle mensen het oordeel over hun aardse bestaan, bij God in de geest kunnen leven.(Bron: NBV21)

Sinds het onderzoek van William Dalton (1989) denken de meeste bijbelwetenschappers echter dat deze tekst niet over de descensus gaat. Het gaat juist over Jezus die na zijn opstanding zijn overwinning en oordeel verkondigde aan gevallen engelen. Het joods-apocalyptische werk 1 Henoch is doorslaggevend voor deze uitleg. Dat deze tekst niet over de descensus gaat, was ook al de conclusie van Augustinus in een brief (Epistula 164) aan zijn vriend Evodius. Volgens hem heeft de tekst betrekking op Jezus’ handelen in de tijd van Noach nog voor zijn incarnatie.      

Veel belangrijker voor de uitleggeschiedenis van de descensus zijn Bijbelteksten uit het Oude Testament die na de opstanding van Jezus een nieuwe betekenis kregen: Bijvoorbeeld Psalmen 16:10, 24:7-10, 30:4, 88:5-7, 107:16 of Job 38:17. De Septuagint spreekt in dat laatste vers over ‘poortwachters van Hades’. Daarnaar wordt verwezen in de Formule van Sirmium IV (359 AD), de oudste geloofsbelijdenis die verwijst naar de descensus.

Kortom, er zijn voldoende mogelijke verwijzingen naar de descensus in de Bijbel, maar heel expliciet staat het nergens. Dat hoeft geen probleem te zijn, want het past wel binnen het bijbels spreken over het leven na de dood en de onderwereld. Telkens wanneer er nieuwe vragen opkomen, gaan theologen weer op zoek naar taal en antwoorden in de Bijbel. De descensus is een goed voorbeeld van die praktijk.

Jezus als bevrijder van doden

Op welke vragen gaf de descensus dan antwoord? Al vrij snel vragen de vroege christenen zich af hoe het effect van kruis en opstanding heel de mensheid bereikt. De kerk gaat aan de slag met haar opdracht om het evangelie te verkondigen, maar hoe zit het met mensen die we niet bereiken? De descensus geeft daarop tenminste een deel van het antwoord: Jezus zelf verkondigt het evangelie aan de voorouders van Israël.

Al in het begin van de tweede eeuw stelt bijvoorbeeld Ignatius van Antiochië het zich zo voor: de profeten uit het Oude Testament, in afwachting van hem, staan met Jezus op na Pasen (Epistula ad Magnesios, 9). Hierbij speelt de tekst Mattheus 27:52, over heiligen die opstaan uit hun graf, een belangrijke rol. In het vierde-eeuwse Evangelie van Nikodemus wordt dit verhaal verder uitgewerkt. In dit evangelie doen twee ooggetuigen, die zelf net zijn opgestaan uit hun graf, verslag aan de religieuze leiders, vlak na de kruisiging. Ze vertellen dat Jezus de poorten van het dodenrijk bestormt en alle oudtestamentische heiligen bevrijdt. Jezus strekt zijn hand ook naar Adam en Eva uit en bevrijdt hen uit het dodenrijk. Deze bevrijding is afgebeeld op de Icoon van de Anastasis en heeft een belangrijke plek in de paasliturgie van de oosters-orthodoxe kerken.

Via Origenes’ idee van het herstel van heel de schepping (apokatastasis) wordt de descensus soms uitgelegd als universalistisch. Als mensen uit de hel bevrijd kunnen worden, waarom dan niet iedereen? De descensus gaat dan niet zozeer over individuele mensen die bevrijd worden uit het dodenrijk. Centraal staat Christus Victor, Jezus die de macht van de hel breekt en de dood overwint. Heel de schepping wordt weer onder de heerschappij van Christus gebracht. Volgens deze universalistische uitleg is in Gods uiteindelijke toekomst geen ruimte voor de hel als een plaats van corruptie, onophoudelijke pijniging en oneindig verzet.

Jezus’ lijden voor en met ons

In de protestante traditie wordt de descensus minder letterlijk en eerder existentieel uitgelegd. Dat komt deels door de twijfelachtige bijbelse gronden voor dit dogma. Maar het heeft waarschijnlijk ook te maken met een verandering in wereldbeeld. De copernicaanse revolutie rekende definitief af met een platte aarde en een zon die daaromheen bewoog. Als je anders naar de wereld kijkt, verandert ook je beeld van de hel. In het antieke wereldbeeld werd de plaats van de doden gezien als een plek onder de aarde: de ‘onderwereld’. De Bijbel kent diverse ideeën over hoe dat er precies uitziet en wie daar zijn. Voor de meeste gelovigen vandaag is de hel eerder iets existentieels en niet per se een fysieke plek ergens onder de grond.

Ook Calvijn noemt die voorstelling ‘kinderachtig’ en een ‘fabel’ (Institutie II, xvi, 9). Hij populariseert het idee dat de descensus onderdeel is van de verzoening. Jezus’ neerdaling gaat volgens Calvijn over zijn plaatsvervangend lijden, en niet over het overwinnen van het dodenrijk. Daarmee staat hij in een lange traditie van ‘verzoening door voldoening' dat eerder al door Anselmus (1033-1109) systematisch werd voorgesteld: om volledig verzoening te kunnen brengen voor zondaars moet hij volledig lijden zoals zij.

Naast het lichamelijke lijden aan het kruis, lijdt Jezus ook in zijn ziel helse pijn. Dit lijden aan het verlaten zijn door God gebeurt tussen Gethsémané en zijn schreeuw aan het kruis: “Mijn God, Mijn God, waarom hebt U Mij verlaten?” Eenzelfde gedachte vind je ook terug in de Heidelbergse Catechismus (vraag 44) en in het klassieke avondmaalsformulier.

Deze existentiële uitleg van de descensus kan ook vandaag troosten. Het leven kan voelen als een hel op aarde. Maar wat als Jezus is afgedaald in het diepst van je lijden? Misschien is hij dan wel dichterbij dan we denken in ons eigen gevoel van Godverlatenheid. Dat maakt de descensus zo krachtig: er geen plek of ervaring van lijden of dood waar God ons niet kan vinden.

Midden tussen dood en opstanding

Zoals je ziet, kun je veel kanten op met de descensus. Het raakt aan grote vragen naar universalisme, leven na de dood en Gods aanwezigheid in het lijden. Dit is maar een begin. In ieder geval zal duidelijk zijn dat het gaat over de kern van het geloof. Wat betekenen Jezus’ sterven en opstaan nu voor heel de mensheid? Hoe verhouden overwinning en lijden zich tot elkaar?

Misschien zijn die twee eigenlijk niet te scheiden. Volgens mij gaat de descensus precies over die spanning. Het is het mysterieuze middelpunt van de drie dagen van Pasen. Je kunt bibliotheken vol vinden over de betekenis van Goede Vrijdag en Pasen, maar helaas weinig over Stille Zaterdag. Gelukkig leeft de discussie rond dit oude dogma weer op. Wat betekent het voor ons vandaag, dat Jezus afdaalde in de hel? Misschien helpt het ons om Pasen weer op een nieuwe manier te beleven.