Kracht en kwetsbaarheid horen bij elkaar

Door: Gert Knijnenberg & Frans de Koeijer (Studenten PThU Master Gemeentepredikant/Geestelijk Verzorger)  

Met zo'n 90 deelnemers, waaronder de groep studenten uit het eerste jaar van de Master Gemeentepredikant/Geestelijk Verzorger aan de PThU, kwamen we samen op het prachtige Landgoed Beukbergen. Met het masterdiploma op zak kun je ook in de context van Defensie aan de slag als predikant of geestelijk verzorger. In het reguliere studieprogramma is zo’n studiedag een welkome onderbreking: het prachtige landgoed Beukbergen, een stralende zon, kundige hoofd- en workshopsprekers en mooie ontmoetingen bij een goed verzorgde lunch. Wat wil een mens nog meer? 

Alledaagse werkelijkheid 

Tijdens het plenaire ochtendprogramma boden Rik Peels, hoogleraar Godsdienstfilosofie aan de Vrije Universiteit, en Sanneke Brouwers, aalmoezenier bij Defensie,ieder vanuit hun eigen invalshoek een doordenking van weerbaarheid en kwetsbaarheid in tijden van crisis en oorlog. Peels begon met de constatering dat crisis een blijvende realiteit is in een wereld die gekenmerkt wordt door polarisatie, radicalisering en ideologisch gedreven oorlogsdreiging. Hij zette het besef op scherp dat het kwaad zich niet alleen toont in het extreme, maar juist ook in het alledaagse. Dat werpt de vraag op: waar vinden we christelijke bronnen voor geestelijke weerbaarheid? Die liggen volgens Peels niet in een terugtrekkende beweging; ons afschermen van de werkelijkheid. Maar juist in een theologisch doordachte levenshouding. Hij wees op het belang van publieke theologie, waarin het leven voor Gods aangezicht en het leven in de samenleving niet volledig uit elkaar worden getrokken – maar ook niet vereenzelvigd moeten worden. Thema’s als roeping (in plaats van alleen redding), zelfkennis (in het besef van onze beperktheid en zondigheid) en het leven vanuit het imago Dei vormen daarin richtinggevende ankers. Juist ook de klassieke deugden en de liefde tot de naaste noemde hij als concrete oefenplaatsen van christelijke weerbaarheid. 

Gewonde God 

Brouwers bracht het thema dichtbij door vanuit haar promotieonderzoek te laten zien hoe morele kwetsbaarheid tot uiting komt bij militairen. In situaties van dreiging en binnen een hiërarchische structuur kunnen morele spanningsvelden ontstaan: ‘moral distress’. Deze spanning ontstaat tussen wat iemand moet doen en wat hij of zij zelf moreel juist vindt. Deze (vaak) beperkte handelingsruimte leidt tot spanning en raakt daardoor aan de identiteit zelf, waar mens-zijn en de rol als militair kunnen botsen. Machteloosheid blijkt daarin een sleutelervaring die kan leiden tot moral distress. In haar reflectie klonk een duidelijke theologische verdieping door. Met behulp van Tomáš Halík schetste zij een ‘christologie van de verwonding’: de gekruisigde en opgestane Christus die zijn wonden draagt en laat aanraken. Juist daarin wordt zichtbaar dat kwetsbaarheid niet het tegenovergestelde is van kracht, maar er wezenlijk bij hoort. Morele kwetsbaarheid krijgt zo een relationele dimensie: het gaat om dragen en gedragen worden, om compassie die haar wortels vindt in het kruis. 

Bidden en werken 

Het middagprogramma bood de ruimte om verdere verdieping te zoeken in het thema door verschillende workshops die ingingen op verschillende praktijken, bijvoorbeeld het theologisch-pastoraal gesprek rondom kwetsbaarheid en weerbaarheid, vorming van veerkracht onder jonge mensen, de rol van kerken en geloofsgemeenschappen tijdens een crisis en de weerbaarheid en kwetsbaarheid van de geestelijk verzorger zelf. Generaal-Majoor buiten dienst Henk Morsink gaf in zijn workshop Geloven in de strijd op een indrukwekkende manier woorden aan de dilemma’s waar militairen voor komen te staan tijdens een uitzending. Dat leidde tot waardevolle inzichten in de (on)mogelijkheden die militairen hebben; realiteiten die in het thuisland niet altijd eenduidig worden begrepen en-/of gewaardeerd. In zijn bijdrage namen geloof, gebed en vertrouwen een belangrijke rol in, waarbij de verantwoordelijkheid om (moeilijke) keuzes te maken ook besproken werd. Morsink liet met verschillende praktijksituaties zien hoe het principe ‘bid en werkt’ er tijdens zijn uitzendingen naar Bosnië en Uruzgan uitzag en welke belangrijke rol de Geestelijk Verzorger daarbij innam. 

Moed als deugd 

In de workshop Moed houden lieten Ad de Bruijne (hoogleraar Ethiek en spiritualiteit aan de TUU) en Pieter Vos (hoogleraar Ethiek en geestelijke verzorging bij de krijgsmacht aan de PThU) zien hoe de deugd ‘moed’ functioneert in de praktijk. Daarbij blijkt moed niet alleen iets te zijn wat God geeft op het moment dat je het nodig hebt, maar ook een deugd die je kunt oefenen door spirituele praktijken. In een samenleving waarin lijden naar de marge wordt verbannen, vraagt dat om een bewuste levenshouding waarin bijvoorbeeld ascetische en reflectieve praktijken een plaats krijgen: het loslaten van bezit (zelfs zo dat het pijn doet) en het zoeken naar Gods stem te leren verstaan (en dat zoeken oefenen). Mooi dat (leren van) moed en weerbaarheid zo’n praktische spits kreeg! 

In Uw handen 

De dag werd afgesloten in de kapel met een blik op het kruis van Christus, waar Hij Zijn geest in de handen van Zijn Vader legt. Terwijl de zon door een prachtig glas-in-lood-raam scheen, viel ineens op dat in dit raam de gekruisigde Christus is verwerkt. Het licht straalde door dat kruis naar binnen als treffend beeld van Gods licht dat levens binnen straalt. Het thema ‘Weerbaarheid en kwetsbaarheid’ kan de vraag op roepen: blijf ik moedig als het crisis wordt? In Jezus’ kruis ligt hoop: Hij koos het kruis en daarmee voor de absolute ondergang. Om die vervolgens definitief te overwinnen. Daarom is mijn kwetsbare leven bij Hem veilig en mag ik me, door Zijn licht omgeven, weerbaar weten tegen alles wat ontwricht.  

Gert Knijnenberg & Frans de Koeijer (Studenten PThU Master Gemeentepredikant/Geestelijk Verzorger)