Jubileumconferentie: 'Wat doen rituelen? Werken met rituelen in praktijk en theorie

21 oktober 2022 13:00 - 18:00

Dit jaar bestaat het Instituut voor Rituele en Liturgische Studies (IRiLiS) 30 jaar. Dat vieren we met een feestelijke conferentie in het prachtige museum Catharijneconvent te Utrecht! Vier met ons mee en denk samen met voorgangers, ritueelbegeleiders, geestelijk verzorgers, wetenschappers en anderen mee over de effecten van rituelen op ons denken én doen.

Afbeelding van Myriams-fotos via Pixabay.

Over de conferentie

Rituelen

“Rituelen horen bij het leven en als je ze weglaat, dan raakt dit leven in de war,” zo schreef Gerard Lukken in 1984. In de afgelopen decennia hebben we gezien op hoeveel terreinen van ons leven rituelen een belangrijke rol spelen. We zouden rituelen kunnen benoemen in een min of meer chronologische lijn van het leven: rituelen rond geboorte, doop, verjaardagen, afstuderen, huwelijk en sterven. Tegelijkertijd kennen we tal van andere rituelen, zoals herdenkingsrituelen: bermmonumentjes, het vlaggenritueel op 4 mei, rituelen rond verstrooiing enzovoort. En wat te denken van rituelen rond #MeToo, het boerenprotest, en rituelen rond de voedsel-, corona- en klimaatcrisis (zie ook het Handbook of Disaster Ritual)? Rituelen zijn ons antwoord op belangrijke gebeurtenissen in ons leven.

Een nieuw perspectief

In de afgelopen jaren lag het accent bij rituelen vaak op de betekenis die aan rituelen wordt toegekend. In deze conferentie willen we het perspectief verleggen naar hoe rituelen werken, wat ze dóen en hóe ze dat doen. Wat zijn de effecten van rituelen op ons denken en doen? Voor dit nadenken over wat rituelen met ons doen, hebben we ons laten inspireren door de Duitse Medientheorie. Daarin staat de vraag centraal hoe media (in de brede zin van het woord) de manier waarop we leven, maar ook onze denkmodellen en onze culturele en religieuze overtuigingen en uitingen beinvloeden. We zijn allemaal bezig met verschillende vormen van media en die media hebben invloed op ons, op ons gewoontegedrag en onze denkpatronen. In deze conferentie maken we de vertaalslag naar rituelen.  We werken allemaal met rituelen, die - naast woorden - ook objecten en handelingen omvatten. Rituelen hebben invloed op ons, maar hoe werkt dat eigenlijk? Het wordt een middag vol reflectie op ons denken en doen in onze eigen (rituele) werkzaamheden. 

Praktijk en theorie        

In deze conferentie staan zowel praktijk als theorie centraal. Tijdens een panelgesprek staat het werken met rituelen in de praktijk voorop. De deelnemers brengen vanuit hun professionele achtergrond elk een eigen perspectief op rituelen met zich mee. In het panel zitten een ritueelbegeleider, geestelijk verzorgers, pastor in het parochiepastoraat, voorganger in een Lutherse kerk en een docent van de Celebrantenopleiding aan de Universiteit voor Humanistiek. Aan de hand van een aantal prikkelende vragen gaan zij met elkaar in gesprek over de effecten van rituelen in hun professionele praktijk.

Naast het panelgesprek zijn er ook twee lezingen door wetenschappers die onderzoek doen of deden naar rituelen. Gerard Rouwhorst was hoogleraar Liturgiewetenschappen (specialisatie liturgie in het vroege Christendom) in Tilburg en Brenda Mathijssen is universitair docent in Groningen en doet onderzoek naar rituelen rond de dood.  Beiden zullen, vanuit twee heel verschillende perspectieven, hun visie geven op wat rituelen doen en hoe.

In het programma is voldoende ruimte voor discussie en volop mogelijkheid om kennis te maken met de andere deelnemers van de conferentie.

Programma

13.00 uur        Inloop met koffie en thee
13.30 uur        Welkom                                                       
13.40 uur        Inleiding op het thema                                
13.55 uur        Panelgesprek met Maarten Diepenbroek, Marian Geurtsen, Petra Mergaerts , Guido Schurmann en Emy Spekschoor.                                       
14.45 uur        Pauze
15.15 uur        Keynote door Brenda Mathijssen   

  • "Rituele werelden en subjunctiviteit"

    Rituelen zijn complexe vormen van cultureel gedrag met een veelheid aan functies. In mijn lezing bespreken we de subjunctieve functie van ritueel. Dat wil zeggen: we analyseren rituelen als creatieve praktijken die ruimte bieden aan de verbeelding. We bespreken wat mensen doen met rituelen, maar ook wat rituelen doen met mensen. Aan de hand van concrete voorbeelden uit mijn onderzoek naar rituelen rond de dood, geboorte en rituelen in de context van geestelijke verzorging, zal ik beargumenteren dat rituelen bijzondere praktijken zijn vanwege hun materialiteit en ruimtelijkheid. Een ritueel is mijns inziens altijd een belichaamde praktijk die plaats-vindt in een concrete context. Door middel van rituelen kunnen mensen subjunctieve ‘alsof’ werelden creëren waarin zij het leven van alledag kunnen ontstijgen en mogen ervaren dat dingen anders kunnen zijn. Rituelen zijn praktijken van hoop en verbeelding, geworteld in de materialiteit en ruimtelijkheid van het hier en nu.

                                                   
15.45 uur        Vragen
16.00 uur        Keynote door Gerard Rouwhorst:

  • "Rituelen: doelgericht of doelloos? De sociale functies van rituelen"

    Onder wetenschappers die zich met de bestudering van rituelen bezighouden loopt de vraag naar de functies van rituelen sterk uiteen. Enerzijds zijn er functionalisten en neo-functionalisten die de nadruk leggen op het effect dat rituelen hebben op groepen van mensen, op de samenleving of op individuen. Ze onderscheiden daarbij uiteenlopende sociale, psychologische, ethische, ecologische functies. Daar staat tegenover dat anderen de functionaliteit van rituelen bestrijden of relativeren. Sommigen richten zich vooral op de symbolische of religieuze betekenis van rituele teksten en handelingen (deze tendens heeft lange tijd de boventoon gevoerd in de bestudering van de christelijke liturgie en van de rituele tradities van de wereldreligies). Anderen stellen dat het bij rituelen noch om de symbolische betekenis noch om de functies gaat. Rituelen gelden voor hen als doelloos en kunnen in dit opzichte het beste worden vergeleken met vormen van spel.

    De these van de doelloosheid van rituelen staat op gespannen voet met het feit dat veel deelnemers uiteenlopende effecten van rituelen verwachten ( of daar hun hoop op stellen). Bovendien kunnen we constateren dat rituelen een impact hebben gehad – for better or for worse - of hebben op individuen, maar ook op samenlevingen ( dat geldt overigens ook voor vormen van spel, zoals sportwedstrijden). Van bijzonder belang is hier de sociale dimensie van rituelen. De meeste rituelen worden verricht door kleinere of grotere groepen van mensen en juist dit gegeven draagt bij aan de werkzaamheid van die rituelen. Tegelijkertijd hebben rituelen op hun beurt weer een impact op de vorming en versterking van gemeenschappen, op de manier waarop deze naar binnen toe zijn gestructureerd en zich onderscheiden van andere gemeenschappen. Rituelen veronderstellen gemeenschappen en versterken gemeenschappen. Ik wil deze paradox illustreren aan de hand van enkele voorbeelden uit de geschiedenis van de christelijke liturgie en enkele processen van ritualisering die wij in onze samenleving aan kunnen treffen.   

                   
16.30 uur        Vragen
16.45 uur        Presentatie Yearbook for Ritual and Liturgical Studies Jubilee edition 
17.05 uur        Borrel
18.00 uur        Einde

Datum, tijd en locatie

De conferentie vindt plaats op vrijdag 21 oktober, van 13.00 tot 18.00 uur in Museum Catharijneconvent (Lange Nieuwstraat 38, 3512 PH Utrecht).

  • PE-punten

    Predikanten (PKN) kunnen  deze conferentie meetellen voor hun Permanente Educatie.

    Geestelijk verzorgers: de Stichting Kwaliteitsregister Geestelijk Verzorgers (SKGV) heeft voor deze conferentie 1 PE punt toegekend in de categorie Vakbekwaamheid.

  • Vragen?

    Voor verdere vragen kunt u contact opnemen met de wetenschappelijk coördinator van het IRiLiS, dr. Janieke Bruin, via irilis@pthu.nl.

Aanmelden

Via onderstaand formulier kunt u zich aanmelden. De kosten voor deelname zijn € 20 per persoon. Na overschrijving van dit bedrag ontvangt u van ons een bevestiging van inschrijving.

Ben je student? Dan is de toegang gratis. Schrijf je in dat geval in door een e-mail te sturen aan irilis@pthu.nl.

Goed om te weten: wij hanteren een minimumaantal deelnemers en volgen de dan geldende corona-maatregelen.

Cookies

Cookies helpen ons uw ervaring op onze website te verbeteren. Functionele cookies dragen bij aan een soepel draaiende website. Analytische cookies geven ons inzicht in hoe gebruikers de website gebruiken. Met marketingcookies kunnen we u gepersonaliseerde inhoud aanbieden op basis van uw websitebezoek.