Home/actueel/PThU nieuws/Voorbeeldfiguren als morele bakens
12 februari 2018

Voorbeeldfiguren als morele bakens

In het kader van het internationale project ‘Moral Beacons’ is van dr Pieter Vos, universitair docent ethiek aan de PThU, het artikel ‘Learning from Exemplars: Emulation, Character Formation and the Complexities of Ordinary Life’ verschenen.

Hoe kun je op zo’n manier leren van voorbeeldfiguren dat dit relevant is voor het dagelijks leven? Dat is de centrale vraag van het artikel en van het onderzoeksproject van Vos. In onderwijs en opvoeding is de voorbeeldfunctie een belangrijk pedagogisch gegeven. Op het gebied van morele vorming wordt bijvoorbeeld dikwijls gewezen op het belang van ‘role modelling’. De gedachte is dat leerlingen leren van ‘significant others’ die waarden en deugden belichamen en voorleven, zoals leraren en opvoeders, alsook van uitzonderlijke voorbeelden zoals Ghandi, Martin Luther King en Mandela. In dergelijke benaderingen is echter minder duidelijk wat en hoe leerlingen precies leren van deze voorbeeldfiguren en hoe het volgen van voorbeelden zich verhoudt tot het pedagogische doel om een zelfstandige persoonlijkheid te worden.  

Op basis van zowel empirische resultaten als wijsgerige en theologische argumenten betoogt Vos dat modelling alleen een geschikte pedagogische strategie is als voorbeeldige voorbeelden op een of andere manier gerelateerd zijn aan het volle leven, inclusief de (morele) complexiteit en ambiguïteit ervan. Daartoe is niet alleen een klassiek deugdethisch begrip van vorming door voorbeelden en van ‘emulation’ (proberen het voorbeeld te evenaren) relevant. Het is ook van belang te begrijpen hoe in de moderniteit voorbeeldfiguren gelokaliseerd worden in het volle leven en welke rol de typisch Protestantse ‘affirmation of ordinary life’ (Charles Taylor) daarin heeft. Het gaat bij het leren van voorbeelden niet om kopiëren maar om het zich eigen maken van de waarden en deugden die door het voorbeeld op voorbeeldige wijze worden belichaamd. Om de werking van morele voorbeelden nader te specificeren introduceert de auteur ten slotte een onderscheid tussen ‘role exemplarity’ en ‘existential exemplarity.’ Op basis daarvan wordt betoogd dat emulatie niet beperkt dient te worden tot het leren van rolmodellen die begrepen kunnen worden vanuit de rol die ze hebben, maar zich zou moeten uitstrekken tot een existentieel niveau waarin het gaat om ‘zelfwording’.   

Het artikel is verschenen in het A-tijdschrift Journal of Beliefs and Values 39/1 (2018), 17-28. Een eprint van het volledige artikel is te vinden via de volgende link http://www.tandfonline.com/eprint/sj95PZUTBna26DBI8K56/full (beperkt aantal ‘prints’ beschikbaar). 

Moral Beacon

Pieter Vos schreef dit artikel in het kader van een onderzoeksproject waarvoor hij een grant heeft ontvangen van het Beacon Project aan Wake Forest University (North Carolina) en het Templeton Religion Trust. In dit overkoepelende project werken filosofen, psychologen en theologen samen aan onderzoek naar de betekenis van morele voorbeeldfiguren. Voor meer informatie over het project: http://www.moralbeacons.org. Hier is ook informatie te vinden over de diverse deelprojecten. Eind juni 2018 worden de resultaten van de diverse deelprojecten aan Wake Forest University gepresenteerd en besproken. Daaruit zal een boek voortvloeien dat uitgegeven zal worden bij een van de grote academische uitgeverijen.  

Van Pieter Vos verscheen in het kader van het Beacon Project ook een artikel over de betekenis van het navolgen van Christus als moreel voorbeeld. Hierin wordt het tegoed van een protestants-theologische visie op de imitatio Christi beproefd voor het begrijpen van de werking van voorbeeldigheid. ‘Neither Hypocrisy Nor Replication. A Protestant Account of Imitating Christ as Moral Exemplar,’ International Journal of Systematic Theology 19/3 (2017), 271-286, te vinden op http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ijst.12223/abstract 

Postdoc Rob Compaijen

Naast Pieter Vos heeft dr Rob Compaijen sinds 2016 als postdoc onderzoeker aan de PThU gewerkt binnen het project.  

Compaijen schreef het artikel ‘Recognizing and Emulating Exemplars’. De centrale vraag van het artikel is: hoe moeten we de herkenning en navolging van voorbeelden begrijpen? Het artikel bespreekt de invloedrijke, recente visie van de Amerikaanse filosoof Linda Zagzebski. Zagzebski stelt dat we voorbeelden herkennen en navolgen door de emotie van de bewondering. Compaijen betoogt dat bewondering weliswaar belangrijk, maar uiteindelijk onvoldoende is. Daartoe ontwikkelt hij een alternatief model om de herkenning en navolging van voorbeelden te begrijpen. In dat model zijn drie zaken van belang. Ten eerste, dat voorbeelden ons bewust maken van onszelf, en met name van de opzichten waarin wij – in vergelijking met onze voorbeelden – tekort schieten. Mensen die voorbeeldig zijn in bijvoorbeeld een sport maken ons pijnlijk duidelijk hoeveel er bij ons nog aan schort. Ten tweede, dat we, om iemand als voorbeeld te zien, ons met hem of haar moeten kunnen identificeren. Mensen die in de relevante opzichten te hoog boven ons verheven zijn, houden daarmee op een voorbeeld voor ons te zijn. En ten derde, dat het voorbeeld appelleert aan verlangens die we reeds bezitten. Mensen die excelleren in iets dat ons op geen enkele manier aanspreekt, zijn – in dat opzicht – geen voorbeelden voor ons. 

Het artikel is verschenen in het kwalitatieve tijdschrift Ethical Perspectives 24/4 (2017), 569-593. Het artikel is, na login, te vinden via de volgende link: http://poj.peeters-leuven.be/content.php?url=issue&journal_code=EP&issue=4&vol=24 

Compaijen presenteerde het artikel op 6 oktober 2017 op het internationale congres ‘Exemplars and Exemplarism’, georganiseerd door de Universiteit van Genua. Op het congres waren theologen, filosofen en psychologen vanuit de hele wereld samen om na te denken over de betekenis en het belang van voorbeeldigheid.  

Holland’s Next rolmodel

De resultaten van het onderzoek van Vos en Compaijen zijn tevens gedeeld en relevant gemaakt voor een breder publiek, onder meer tijdens het seminar ‘Hollands Next Rolmodel’ dat op 19 september 2017 aan de PThU werd georganiseerd, in samenwerking met de Radboud Universiteit Nijmegen en Fontys Hogescholen. Een verslag is te vinden op onze site.